وەک هەستکردن بە مافى خوا لەسەرمان و، بەدەنگەوە هاتنى نیشتمان و هاونیشتمانانمان و وەڵامدانەوەى بانگەوازى سەرکردە ئایینى و هێزە نیشتمانیەکانمان و سوور بوونى سەرچاوە (مراجع) مەزنەکانمان و سەرکردەو سیاسیەکانمان و، لە ئاپۆڕەیەکى جیهانیدا لەلایەن هاوڕێیان و دۆستانەوە بۆ یەکەمجار لە مێژوودا بە ملیۆنان کەس لە 30 کانوونى دووەمى 2005 بە ژن و پیاو و گەنج و پیرەوە بەرەو سندوقەکانى دەنگدان ڕۆیشتین. بە لە بیربوونى ئازارەکانى چەوساندنەوەى مەزهەبى لەلایەن تاقمە زۆردارەکەو، هەستکردن بە ئازارى شەهیدانى عێراق بە شیعە و سووننە و عەرەب و کورد و تورکمان لەگەڵ براکانى تریان لە پێکهاتەکانى دیکە و ئیحا وەرگرتن لە ستەم و شکاندنى ڕێزى شارە پیرۆزەکان و باشوور لە میانەى ڕِاپەڕێنى شەعبانىو جەرگ سووتاو بە ئاگرى گۆڕە بە کۆمەڵەکان و زۆنگاوەکان و دوجەیل و ئەوانى دىو، بە وەدەنگ هاتن لەسەر سزاکانى سەرکوتکردنى نەتەوایەتى لە قەسابخانەکانى هەڵەبجە و بارزان و ئەنفال و کوردە فەیلیەکان و، هەستکردن بە ئازارەکانى تورکمان لە بەشیر، وەک سەرجەم ناوچەکانى دیکەى عێراق، ئەوەبوو خەڵکى ناوچەکانى ڕۆژئاوا زۆریان چەشت بە لەناوبردنى سەرکردەو ڕەمز و سەرۆک عەشیرەت و ئاوارەکردنى تواناکان و وشک کردنى سەرچاوەکانى بیرو ڕۆشنبیریان، بۆیە دەست لەناو دەست و بەیەک ڕیز هەوڵماندا بۆ بنیاتنانەوەى عێراقى نوآ، عێراقى ئایندە بەبآ دەمارگیرى مەزهەبىو لایەنگیرى ڕەگەزپەرستانەو گرێى ناوچەیى و جیاخوازىو دوورخستنەوەى هیچ لایەک.
تەکفیر و تیرۆریش نەبووە ڕێگر لەبەردەمماندا بۆ بنیاتنانى دەوڵەتى یاسا، مەزهەبگەریەتىو ڕەگەزپەرستیش نەیوەستاندین تا پێکەوە بەردەوام بین لە پتەوکردنى یەکێتى نیشتمانى و گرتنەبەرى ڕێگاکانى ئاڵوگۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات و دادپەروەرانەى دابەشکردنى سامان و ، بەخشینى هەلى یەکسان بە هەموان.
ئێمەى گەلى عێراق ئێستا دواى هەستانەوەمان و بە متمانە بوون بە داهاتوو و لە ڕێى ڕژێمێکى کۆمارى فیدرالى دیموکراسى فرەیى، بە ژن و پیاوو گەنج و پیرەوە پەیمانمان داوە هیممەت بکەین بۆ ڕێزگرتن لە بنەماکانى یاساو لەناوبردنى سیاسەتى دوژمنکارانەو، گرنگیدان بە ژن و مافەکانىو، پیرو خەمەکانىو، منداڵ و کاروبارەکانىو، بڵاوکردنەوەى کەلتورى فرەیىو، ڕیشەکێشکردنى ئاگرى تیرۆر.
ئێمەى گەلى عێراق بە سەرجەم پێکهاتەکانیەوە بە تەواوى ویستى خۆمان بە ئازادانەو ئارەزوومەندانە بڕیارى یەکگرتنى ئارەزوومەندانەمان داوەو دەرس وەردەگرین لە ڕابردومان بۆ داهاتوومان، وە لە بەها باڵاکانى پەیامە ئاسمانیەکان و دۆزینەوە نوێکانى زانست و شارستانیەتى مرۆڤەوە ئەم دەستورەمان دانا. پابەندبوون بەم دەستورەش یەکێتى ئازادانەى گەل و خاک و سەروەرى عێراق دەپارێزآ.
بەندى یەکەم
بنەما گشتیەکان
مادەى (1)
کۆمارى عێراق دەوڵەتێکى فیدڕاڵى یەکگرتووى سەربەخۆى خاوەن سەروەریە، ڕژێمى حوکمڕانى تێیدا کۆمارى نوێنەرایەتى (پەرلەمانى) دیموکراسیە، ئەم دەستورەش یەکپارچەیى عێراق دەپارێزێت.
مادەى (2)
یەکەم: ئیسلام ئایینى فەرمى دەوڵەتە و سەرچاوەى سەرەکی یاسادانانە:
ڕ- نابێت یاسایەک دابنرێت لەگەڵ حوکمە جێگیرەکانى ئیسلام ناتەبا بێت.
ب- نابێت یاسایەک دابنرێت لەگەڵ بنەما دیموکراسیەکان ناتەبا بێت.
ج- نابێت یاسایەک دابنرێـت کە ناکۆک وناتەبا بێت لەگەڵ ئەو ماف و ئازادیە بنەڕەتیانەى کە لەم دەستورەدا هاتوون.
دووەم: ئەم دەستورە ناسنامەى ئیسلامى زۆرینەى گەلى عێراق دەپارێزێت، هەروەها تەواوى مافە ئاینیەکانى سەرجەم تاکەکان دەپارێزێت لەڕووى ئازادى بیروباوەڕو مومارەسەى ئاینیەوە.
مادەى (3)
عێراق وڵاتێکە لە نەتەوەو ئایین و ئاینزاى جیاجیا پێکهاتووە، و ئەندامی دامەزرێنەرو کاریگەرە لە کۆمەڵەى وڵاتانى عەرەبى و پابەندە بە پەیماننامەکانى و بەشێکە لە جیهانى ئیسلامى.
مادەى (4)
یەکەم: زمانى عەرەبىو کوردى دوو زمانى فەرمین لە عێراقدا، مافى سەرجەم عێراقیەکان پارێزراوە لە فێرکردنى ڕۆڵەکانیان بە زمانى دایکیان وەک تورکمانى و سریانى لە دەزگاکانى فێرکردنى دەوڵەتدا بە پێى یاسا پەروەردەییەکان، یان بە هەر زمانێکى دیکە لە دەزگاکانى فێرکردنى تایبەتدا.
دووەم: سنوورى دەستەواژەى زمانى فەرمى دیاریدەکرێت، چۆنیەتى جێبەجێکردنى حوکمى ئەم مادەیەش بە یاسا ئەم خاڵانە دەگرێتەوە:
ڕ- دەرکردنى ڕۆژنامەى فەرمى بە هەردوو زمان.
ب- قسەکردن و وتووێژو دەربڕین لە بوارە فەرمیەکاندا بەهەریەک لە دوو زمانەکە وەک ئەنجومەنى نوێنەران و ئەنجومەنى وەزیران و دادگاکان و کۆنگرە فەرمیەکان.
ج- داننان بە بەڵگەنامە فەرمیەکان و ئاڵوگۆڕکردنى نامەو دەرکردنى بەڵگەنامە فەرمیەکان بە هەردوو زمان.
د- کردنەوەى قوتابخانە بە هەردوو زمانەکە بە پێى یاسا پەروەردەییەکان.
ه- هەر بوارێکى دیکە کە بنەماى یەکسانى بیگرێتەوە، وەک پارە و پەساپۆرت و پوول.
سێیەم: دامو دەزگا فیدرالی فەرمیەکان لە هەرێمى کوردستان هەردوو زمانەکە بەکاردەهێنن.
چوارەم: زمانى تورکمانى و سیریانى دوو زمانى فەرمی ترن لەو یەکە ئیداریانەدا کە تیایدا زۆرینەى دانیشتوان پێکدەهێنن.
پێنجەم: هەر هەرێم و پارێزگایەک مافى ئەوەى هەیە زمانێکى ناوخۆیى دیکە بکاتە زمانى فەرمى ئەگەر زۆرینەى دانیشتوانەکەى لە ڕاپرسیەکى گشتیدا بڕیاریان لەسەردا.
مادەى (5)
سەروەرى بۆ یاسایە، گەلیش سەرچاوەى دەسەڵات و شەرعیبوونیەتى، کە بە هۆى دەنگدانى ڕاستەوخۆو نهێنیەوە لە ڕێى دامو دەزگا دەستووریەکانەوە ئەنجامى دەدات.
مادەى (6)
ئاڵوگۆڕى دەسەڵات ئاشتیانەو لە ڕێى ئەو میکانیزمە دیموکراسیانەوە دەبێََـت کە لەم دەستوورەدا ئاماژەیان پێکراوە.
مادەى (7)
یەکەم: ڕێگەنادرآ بەهیچ هێزێک ڕەگەزپەرستى یان تیرۆر یان تەکفیر یان پاکسازى نەژادى بکاتە بەرنامەى خۆى یان هانى ئەو کارانە بدات یا ڕێیان بۆخۆش بکات یاخود بانگەشەیان بۆ بکات و پاساویان بۆ بهێنێتەوە، بە تایبەت پارتى بەعسى سەددامى لە عێراقدا، لە ژێر هەر ناوێکدا بێت، ڕێگەش نادرێت لە ژێر ناوى فرەیى سیاسى جێى ببێتەوە، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: دەوڵەت پابەند دەبێت بە دژایەتیکردنى تیرۆر بە هەموو شێوەکانیەوەو کار دەکات بۆ پاراستنى خاکەکەى لەوەى ببێتە بارەگاو شوێنى تێپەربوون و گۆڕەپانى چالاکیى تیرۆریستان.
مادەى (8)
عێراق ڕەچاوى بنەماى دراوسێیەتى دەکات و پابەند دەبێت بە دەستوەرنەدانە کاروبارى ناوخۆى وڵاتانى دیکەوە، کاریش دەکات بۆ چارەسەرکردنى کێشەکان بە هۆکارى ئاشتیانە، پەیوەندیەکان لەسەر بنەماى بەرژەوەندى هاوبەش و مامەڵەى هاوتا دادەمەزرێنآو، ڕێز لە پابەندبوونە نێودەوڵەتیەکان دەگرێت.
مادەى (9)
یەکەم:
ڕ- هێزە چەکدارەکانى عێراق و دەزگاکانى ئاسایش لە پێکهاتەکانى گەلى عێراق پێکدێت بە ڕەچاوکردنى هاوسەنگىو ڕێژەى نوێنەرایەتیکردنیان بەبێ جیاوازى یا دوورخستنەوەى هیچ لایەک و لە ژێر رکێفى دەسەڵاتى مەدەنیدا دەبێت و بەرگرى لە عێراق دەکات و نابێتە دەزگایەک بۆ داپڵۆسینى گەلى عێراق و دەست وەرناداتە کاروبارى سیاسیەوەو ڕۆڵى نابێت لە ئاڵوگۆڕى دەسەڵاتدا.
ب- قەدەغەیە میلیشیاى سەربازى دروست بکرێت لە دەرەوەى هێزە چەکدارەکاندا.
ج- نابێت هێزە چەکدارەکانى عێراق و ئەوانەى لەو بوارەدا کار دەکەن بەو سەربازانەشەوە کە لە وەزارەتى بەرگرین یان کارمەندانى هەر فەرمانگەو ڕێکخراوێکى سەر بەو مەیدانەن، لە هەڵبژاردنەکاندا خۆیان بپاڵێون بۆ وەرگرتنى پۆستى سیاسی، وە نابێت هەڵمەتى هەڵبژاردن ئەنجام بدەن لەبەرژەوەندى پالێوراوان، هەروەها نابێت بەشدارى بکەن لە هەر کارێکى دیکەدا کە وەزارەتى بەرگرى قەدەغەى بکات، ئەو کەسانە نابێت هەستن بەو کارانە بە ناوى کەسایەتى خۆیان یان پۆستەکەیانەوە بێت، بە بآ ئەوەى مافى دەنگدانیان بفەوتێت.
د- دەزگاى هەواڵگرى نیشتمانى عێراق هەڵدەستآ بە کۆکردنەوەى زانیارى و هەڵسەنگاندنى ئەو هەڕەشانەى کە ڕووبەڕووى ئاسایشى نیشتمانى دەبنەوە بە ڕاوێژکردن لەگەڵ حکومەتى عێراقدا. هەروەها دەزگاکە لە ژێر دەسەڵاتى مەدەنىو چاودێرى دەسەڵاتى یاساداناندا دەبێت و بە پێى یاساو بنەما دانپێدانراوەکانى مافى مرۆڤ کاردەکات.
ه- حکومەتى عێراق ڕێز لەو پابەندبوونە نێوەدەڵەتیانە دەگرێت کە تایبەتن بە نەهێشتن و بڵاوبوونەوەو گەشەکردن و بەرهەمهێنان و بەکارهێنانى چەکى ناوکىو کیمیاوىو بایەلۆژىو جێبەجێیان دەکات و ڕێگا لەهەر هەنگاوێک دەگرێت کە پەیوەندى بە گەشەدان و دروستکردن و بەرهەمهێنان و بەکارهێنانیانەوە هەیە وەک ئامادەسازىو کەرەسەو تەکنۆلۆجیاو سیستەمى پەیوەندیکردن.
دووەم: خزمەتى ئاڵا بە یاسا ڕێک دەخرێت.
مادەى (10)
شوێنە پیرۆزو ئاینیەکان لە عێراقدا قەوارەى ئاینىو شارستانین، دەوڵەتیش پابەندە بە ڕێزگرتنیان و مسۆگەرکردنى ئەنجامدانى دروشمەکان تێیاندا بە ئازادى.
مادەى (11)
بەغدا پایتەختى کۆمارى عێراقە.
مادەى (12)
یەکەم: ئاڵاو دروشم و سروودى نیشتمانى بە یاسا ڕێک دەخرێت بەمەرجێک ئاماژە بە پێکهێنەرەکانى گەلى عێراق بکەن.
دووەم: مەدالیاو پشووە فەرمىو بۆنە ئایینىو نیشتمانیەکان و ڕۆژژمێرى فەرمى بە یاسا ڕێکدەخرێن.
مادەى (13)
یەکەم: ئەم دەستورە بە یاساى باڵاو هەرە بەرز دادەنرێت لە عێراقداو، پێویستە لە هەموو شوێنێکى عێراقدا پابەندبن پێوەى بە بێ جیاوازى.
دووەم: نابێت یاسایەک دابنرێت پێچەوانەى ئەم دەستورە بێت.
بەندى دووەم
ماف و ئازادیەکان
بەشى یەکەم
مافەکان
لقى یەکەم/ مافە مەدەنى و سیاسیەکان
مادەى (14)
عێراقیەکان یەکسانن لەبەردەم یاسادا بەبآ جیاوازى ڕەگەز یا نەژاد یا نەتەوە یا بنەچە یا ڕەنگ یا ئایین یا ئایینزا یا بیروباوەڕ یا بۆچوون یا بارودۆخى ئابوورى یا کۆمەڵایەتیان.
مادەى (15)
هەموو تاکێک مافى ژیان و ئاسایش و ئازادى هەیەو نابێت لێیان بێبەش یان سنوردار بکرێت، تەنها بە پێى یاساو بەپشت بەستن بە بڕیارى دادگاى تایبەتمەندەوە نەبێت.
مادەى (16)
یەکسانى هەل مافێکى هەموو عێراقیەکانە، دەوڵەتیش ڕێوشوێنى پێویست دەگرێتەبەر بۆ بەدیهێنانى ئەم مافە.
مادەى (17)
یەکەم: هەر تاکێک مافى پاراستنى تایبەتمەندى کەسێتى خۆى هەیە بەو شێوەیەى کە ناتەبا نەبێت لەگەڵ مافى کەسانى دیکەو ئادابى گشتیدا.
دووەم: ڕێزى ماڵ پارێزراوەو نابێت کەس بچێتە ناوى یان بپشکنرآ یان هەڵبکوترێتە سەرى تەنها بە بڕیارى دادگاو بەپێى یاسا نەبێت.
مادەى (18)
یەکەم: ڕەگەزنامەى عێراقى مافى هەموو عێراقیەکەو بنەماى هاوڵاتیببونە.
دووەم: هەر کەسێک باوک یان دایکى عێراقى بێت بە عێراقى دادەنرێت، ئەمەش بە پێى یاسا ڕێکدەخرێت.
سێیەم:
ڕ- نابێت لە هیچ بارودۆخێکدا ڕەگەزنامە لە کەسێک بسەنرێتەوە کە لە عێراق لە دایک بووبێت ، هەرکەسێک ڕەگەزنامەى لێسەنرابێتەوە مافى ئەوەى هەیە داواى بکاتەوە، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
ب- ڕەگەزنامەى عێراقى لە کەسێک دەسەنرێتەوە کە وەریگرتوە لەو بارانەدا کە یاسا ئاماژەى پێدەکات.
چوارەم: دەکرێت کەسێکى عێراقى هەڵگرى چەند ڕەگەزنامەیەک بێت، هەرکەسێک پۆستى سیاسىو بوارى ئاسایش لە ئاستێکى باڵادا وەربگرێت، دەبێت واز بهێنێت لەهەر ڕەگەزنامەیەکى دى، ئەمەش بە یاسا ڕیکدەخرێت.
پێنجەم: ڕەگەزنامەى عێراقى نادرێت بە مەبەستى سیاسەتى نیشتەجێکردن کە ببێتە هۆى تێکدانى پێکهاتەى دانیشتوانى عێراق.
شەشەم: حوکمەکانى ڕەگەزنامە بە یاسا ڕێکدەخرێت، ئەو داوایانەش کە لەوێوە سەرى هەڵداوە لەلایەن دادگاى تایبەتمەندەوە تەماشا دەکرێت.
مادەى (19)
یەکەم: دادگا سەربەخۆیەو هیچ دەسەڵاتێکى بەسەرەوە نیە جگە لە یاسا.
دووەم: هیچ کەسێک تاوانبار ناکرێت و سزا نادرێت تەنها بە دەق نەبێت. هیچ کەسێکیش سزا نادرێت تەنها بەو کردەوانە نەبێت کە یاسا بە تاوانى دادەنێت، لەکاتى ئەنجامدانى تاواندا نابێت سزایەک بسەپێنرێت کە توندتر بێت لەو سزایەى کە بۆ ئەو تاوانە دیاریکراوە.
سێیەم: پەنا بردنە بەر دادگا مافێکى پارێزراوەو دابینکراوە بۆ هەموو کەسێک.
چوارەم: مافى بەرگرى کردن پیرۆزەو دابینکراوە لە هەموو قۆناغەکانى لێکۆڵینەوەو دادگاییکردندا.
پێنجەم: تاوانبار بێتاوانە تاوەکو تاوانەکەى لەسەر دەسەلمێت لە دادگایەکى یاسایی دادپەروەردا، تاوانبار دواى بەربوونى بە هەمان تاوانى پێشوو دادگایى ناکرێت تەنها مەگەر بەڵگەى نوآ سەرهەڵبدات.
شەشەم: هەموو کەس مافى ئەوەى هەیە بە دادپەروەرى مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت لە کاتى گرتنەبەرى ڕێوشوینى دادگایىو کارگێڕی لەگەڵیدا.
حەوتەم: دانیشتنى دادگاکان بە ئاشکرا ئەنجام دەدرێت، تەنها مەگەر دادگا بیەوێت نهێنى بێت.
هەشتەم: سزادان تاکە کەسیە.
نۆیــەم: یاسا بۆ کاتى پێش دەرچوونى کارى پێناکرێت مەگەر لە یاساکەدا شتێکى تر وترابێت، بەڵام ئەم هەڵاوێردنە یاساکانى باج ناگرێتەوە.
دەیــەم: یاساى سزادان کارى پێناکرێت بۆ پێش کاتى دەرچوونى مەگەر بۆ تاوانبار وا باشتر بێت.
یازدەیەم: دادگا پارێزەرێک بۆ بەرگرى لە تاوانبار یان کەتنکەر تەرخان دەکات لەسەر بودجەى دەوڵەت بۆ ئەو کەسەى کە پارێزەرى نیە بەرگرى لێبکات.
دوانزەیەم:
ڕ- گلدانەوە قەدەغەیە.
ب- نابێت هیچ کەس بەند بکرێت یان بگیرێت تەنها لەو شوێنانە نەبێت کە تەرخان کراوە بۆ ئەو مەبەستە بە پێى یاساى بەندیخانەکان کە سەرپەرشتى تەندروستىو کۆمەڵایەتى دەیگرێتەوەو لە ژێر ڕکێفى دەوڵەتدایە.
سیازدەیەم- لێکۆڵینەوەى سەرەتایى دەخرێتە بەردەم دادوەرى پەیوەندیدار لە ماوەیەکدا کە لە بیست و چوار کاتژمێر تێپەڕ نەکات لە دواى دەستگیرکردنى تاوانبارو نابێت درێژبکرێتەوە تەنها بۆ یەک جار نەبێت و بۆ هەمان ماوە.
مادەى (20)
هەموو هاوڵاتیەک بە ژن و پیاوەوە مافى بەشداریکردنی لە کاروبارى گشتىو شاد بوون بە مافە سیاسیەکان هەیە لەوانە مافى دەنگدان و هەڵبژاردن و خۆپاڵاوتن.
مادەى (21)
یەکەم: نابێت هیچ کەسێکى عێراقى بدرێتە دەست لایەن و دەسەڵاتى بیانى.
دووەم: مافى پەنابەرى سیاسى لە عێراقدا بە پێى یاسا ڕێکدەخرێت و، نابێت پەنابەرى سیاسى بدرێتە دەست لایەنى بیانى یان بەزۆر بگەڕێنرێتەوە بۆ ئەو وڵاتەى کە بە جێى هێشتووە.
سێیەم: پەنابەرێتى سیاسى نادرێتە کەسێک کە تاوانبار کرابێت بە تاوانى نێودەوڵەتى یان تیرۆریستى یان هەرکەسێک زیانى بە عێراق گەیاندبێت.
لقى دووەم / مافە ئابوورىو کۆمەڵایەتىو ڕۆشنبیریەکان
مادەى (22)
یەکەم: کارکردن مافى هەموو عێراقیەکانە بەجۆرێک کە ژیانێکى ئاسوودەیان بۆ مسۆگەر بکات.
دووەم:یاسا پەیوەندى نێوان کرێکارو خاوەنى کار رێکدەخات لەسەر بنەماى ئابوورىو بە ڕەچاوکردنى رێساکانى دادپەروەرى کۆمەڵایەتى.
سێیەم: دەوڵەت مافى پێکهێنانى ڕێکخراوو یەکێتیە پێشەییەکان و بوون بە ئەندام تێیاندا دەپارێزێت، ئەمەش بە یاسا ڕیکدەخرێت.
مادەى (23)
یەکەم: خاوەندارێتى تایبەت پارێزراوەو خاوەن موڵک مافى سوود لێوەرگرتن و وەبەرهێنان و بەکاربردنى هەیە لە سنورى یاسادا.
دووەم: نابێت خاوەندارێتى تایبەت لەکەس بسەنرێتەوە تەنها بەمەبەستى سوودى گشتى نەبێت و لە بەرامبەردا قەرەبوویەکى دادپەروەرانە بکرێتەوە، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
سێیەم:
ڕ- عێراقی مافى خاوەندارێتى هەیە لە هەموو شوێنێک لە عێراقداو نابێت کەسى دیکە ببێتە خاوەنى ماڵى نەگوێزراوە مەگەر کەسێک بە یاسا ئەو مافەى بدرێتآ.
ب- خاوەندارێتیکردن بە مەبەستى گۆڕینى پێکهاتەى دانیشتوان قەدەغەیە.
مادەى (24)
دەوڵەت ئازادى گواستنەوە بۆ کرێکارو شمەک و سەرمایەداران دەستەبەر دەکات لە نێوان هەرێم و پارێزگاکاندا، ئەمەش بە یاسا ڕیکدەخرێت.
مادەى (25)
دەوڵەت چاکسازى لە ئابوورى عێراقدا دەگرێتە ئەستۆ بە پشتبەستن بە بنەما ئابووریە نوێیەکان بەجۆرێک کە وەبەرهێنانى تەواوى داهات و سەرچاوەکان مسۆگەر بکات هاوکات لەگەڵ هاندان و گەشەپێدانى کەرتى تایبەتدا.
مادەى (26)
دەوڵەت هاندانى وەبەرهێنان لە ئەستۆ دەگرێت لە بوارە جیاجیاکاندا، ئەمەش بە پێى یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (27)
یەکەم: دارایى گشتى نابآ دەستکارى بکرێت و پاراستنى ئەرکى هەموو هاوڵاتیەکە.
دووەم: حوکمى تایبەت بە پاراستن و بەڕێوەبردنى موڵکى دەوڵەت و مەرجى بەکارهێنان و ئەو سنوورانەى کە ناکرآ سازشیان لەسەر بکرێت بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (28)
یەکەم: باج ناسەپێنرێت و هەموار ناکرێت و وەرناگیرێت و لێبوردن نایگرێتەوە تەنها بە یاسا نەبێت.
دووەم: خاوەن داهاتى کەم لە باج دەبەخشرێت بۆ ئەوەى ڕیگەنەدرێت دەستدرێژى بکرێتە سەر لانى کەمى ئاستى بژێوى، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (29)
یەکەم:
ڕ- خێزان بنەماى کۆمەڵگەیەو دەوڵەت پارێزگارى لە قەوارەو بەها ئایینىو ڕەوشتىو نیشتمانیەکەى دەکات.
ب- دەوڵەت پاراستنى دایکایەتىو منداڵ و پیر لە ئەستۆ دەگرێت و سەرپەرشتى تازەپێگەیشتووان و لاوان دەکات و هەل و مەرجى گونجاویان بۆ دەڕەخسێنێت بۆ گەشەدان بە توانا و لێهاتووییەکانیان.
دووەم: منداڵان مافی پەروەردەو سەرپەرشتىو فێرکردنیان هەیە لەسەر دایکان و باوکان، دایکان و باوکانیش مافى ڕێزگرتن و سەرپەرشتى کردنیان هەیە لەسەر منداڵانیان بە تایبەتى لەکاتى پیربوون و بآ دەسەڵاتىو پەککەوتندا.
سێیەم: بە هیچ شێوەیەک نابێت منداڵان چەوساندنەوەى ئابورى (الاستغلال القتێادی) بکرێن و دەوڵەتیش ڕێوشوێنى پێویست دەگرێتەبەر بۆ پاراستنیان.
چوارەم: ڕێگە نادرێت بەگرتنەبەرى شێوازەکانى توندوتیژىو ستەم لە خێزان و قوتابخانە و کۆمەڵگەدا.
مادەى (30)
یەکەم: دەوڵەت چاودێرى کۆمەڵایەتىو تەندروستى دابین دەکات بۆ تاک و خێزان - بە تایبەت مندالڕ و ئافرەت – لەگەڵ بنەما سەرەکیەکانى ژیانێکى ئاسوودە، کە داهاتێکى گونجاوو شوێنى نیشتەجێى ئارامیان بۆ مسۆگەر بکات.
دووەم: دەوڵەت چاودێرى کۆمەڵایەتى بۆ عێراقیەکان دابین دەکات لەکاتى پیربوون و نەخۆشى و بێتوانایى کارکرن و ئاوارە بوون و هەتیو کەوتن و بێکاریدا، هەروەها خزمەتگوزارى دڵنیایى کۆمەڵایەتی(التڕمین اڵاجتماعی)یان بۆ دابین دەکات و کار دەکات بۆ پاراستنیان لە نەخوێندەوارى و ترس و نەبوونى شوێنى نیشتەجێبوون و پرۆگرامى تایبەتیان بۆ دەستەبەر دەکات بەمەبەستى ئامادەکردن و سەرپەرشتى کردنیان، ئەمانەش بە پێى یاسا ڕێکدەخرێن.
مادەى (31)
یەکەم: هەموو عێراقیەک مافى چاودێرى تەندروستى هەیەو دەوڵەت گرنگى دەدات بە تەندروستى گشتىو پێدوایستیەکانى خۆپارێزىو چارەسەر کردن دابین دەکات لەڕێگاى بنیاتنانى نەخۆشخانەو دامو دەزگاى تەندروستى جۆراوجۆرەوە.
دووەم: کەسایەتىو دەستەکان مافى دامەزراندنى نەخۆشخانەو بنکەى تەندروستىو خانەى چارەسەرى تایبەتیان هەیە بە سەرپەرشتى دەوڵەت، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (32)
دەوڵەت چاودێرى کەمئەندامان و کەسانى خاوەن پێداویستی تایبەت دەکات و ئامادەسازیان لە ئەستۆ دەگرێت بەمەبەستى تێکەڵکردنیان لەگەڵ کۆمەڵگەدا، ئەمەش بە یاسا ڕیکدەخرێت.
مادەى (33)
یەکەم: هەموو تاکێک مافى ئەوەى هەیە لە بارودۆخێکى ژینگەیى پاکدا بژى.
دووەم: دەوڵەت پاراستنى ژینگەو هەمەجۆرى زیندەوەران لە ئەستۆ دەگرێت.
مادەى (34)
یەکەم: فێرکردن هۆکارێکى سەرەکیە بۆ بەرەوپێشچوونى کۆمەڵگەو مافێکە دەوڵەت دابینى دەکات، لە قۆناغى سەرەتاییدا بە زۆرەملێیەو دەوڵەتیش لەناوبردنى نەخوێندەوارى لە ئەستۆ دەگرێت.
دووەم: خوێندنى بە خۆڕایى مافى هەموو عێراقیەکانە لە قۆناغە جیاجیاکاندا.
سێیەم: دەوڵەت هانى لێکۆڵینەوەى زانستى دەدات بۆ مەبەستى ئاشتیانە بەو شێوەیەى خزمەتى مرۆڤایەتى بکات و سەرپەرشتى داهێنان و دۆزینەوەى نوآو سەرجەم جۆرەکانى بلیمەتى دەکات.
چوارەم: فێرکردنى تایبەت و ئەهلى دەستەبەردەکرێت و بەپێى یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (35)
دەوڵەت سەرپەرشتى چالاکى و دامودەزگا ڕۆشنبیریەکان دەکات بە شێوەیەک کە لەگەڵ مێژووى شارستانى و ڕۆشنبیرى عێراق بگونجێت، هەروەها سووردەبێت لەسەر پشتبەستن بە بیروبۆچۆنى ڕوناکبیریانەى ڕەسەنى عێراقى.
مادەى (36)
ئەنجامدانى وەزرش مافى هەموو کەسێکە، هەروەها پێویستە دەوڵەت هانى چالاکیەکانى بکات و سـەرپـەرشتـى بـکات و پێداویستیەکانى بۆ دابین بکات.
بەشى دووەم
ئازادیەکان
ئازادیەکان
مادەى (37)
یەکەم:
ڕ- ئازادىو ڕێزى مرۆڤ پارێزراوە.
ب- نابێت کەس دەستگیربکرێت یان لێکۆڵینەوەى لەگەڵ بکرێت تەنها بە پێى بڕیارى دادگا نەبێت.
ج- هەموو جۆرەکانى سزادانى دەروونىو جەستەیىو مامەڵەى نامرۆڤانە قەدەغەیەو، هەر دانپێدانانێک بەزۆر یان هەڕەشە یان سزادان بێت هیچ بایەخێکى یاسایى نیە، زیانلێکەوتوو مافى ئەوەى هەیە بە پێى یاسا داواى قەرەبوو بکات لەو زیانە مادى و مەعنەویانەى کە لێى کەوتووە.
دووەم: دەوڵەت پارێزگارى تاک دەگرێتە ئەستۆ لە زۆرلێکردنى سیاسىو ئاینىو نابێت کەس لەبەر ئەو هۆکارانە دەستگیربکرێت.
سێیەم: کارکردنى بەزۆرەملێ (سوغرە)و بەندایەتىو بازرگانى بە بەندەوە قەدەغەیە، هەروەها بازرگانى بە ئافرەت و منداڵ و سێکسەوە قەدەغەیە.
مادەى (38)
دەوڵەت ئەم خاڵانەى خوارەوە دەگرێتە ئەستۆ بەمەرجێک نەبێـتە هۆى تێکچوونى یاساو ئادابى گشتى:
یەکەم: ئازادى دەربڕین بە هەموو شێوەکان.
دووەم: ئازادى ڕۆژنامەگەرىو چاپکردن و ئاگادارىو ڕاگەیاندن و بڵاوکردنەوە.
سێیەم: ئازادى کۆبوونەوەو خۆپیشاندانى هێمنانە بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (39)
یەکەم: ئازادى پێکهێنانى کۆمەڵەو پارتە سیاسیەکان یان پەیوەندى پێوەکردنیان پارێزراوەو بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: نابێت کەس ناچار بکرێت بۆ بوونە ئەندام لە هیچ پارتێک یان کۆمەڵەیەک یان لایەنێکى سیاسى یان ناچار بکرێت بۆ بەردەوام بوون لە ئەندامێتى تێیدا.
مادەى (40)
ئازادى پەیوەندیکردن و ناردنى نامەى پۆستەیىو تەلەفۆنىو ئەلەکترۆنىو بروسکەو جۆرەکانى دیکە پارێزراوەو نابێت چاودێرى بکرێت یان گوێى لێ بگێرێت یا ئاشکرا بکرێت تەنها لەبەر پێویستى یاسایى یان ئاسایش و بە پێى بڕیاری دادگا نەبێت.
مادەى (41)
عێراقیەکان ئازادن لە پابەندبوون بە بارى کەسێتیان بە پێى ئاین و ئاینزاو بیروباوەڕو هەڵبژاردنى خۆیان، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (42)
هەر تاکێک مافى ئازادى بیر و باوەڕى هەیە.
مادەى (43)
یەکەم: شوێنکەوتووانى هەر ئایین و ئاینزایەک ئازادن لە:
ڕ- ئەنجامدانى دروشمە ئاینیەکانیان لەوانەش دروشمەکانى حوسەینیە.
ب- بەڕێوەبردنى ئەوقاف و کاروبارى دامو دەزگا ئاینیەکان، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: دەوڵەت ئازادى ئەنجامدانى پەرستشەکان و شوێنەکانى بەندایەتى دەپارێزێت.
مادەى (44)
یەکەم: هەموو عێراقیەک مافى ئازادى هاتوچۆو گەشتکردن و نیشتەجێبوونى هەیە لە ناوەوەو دەرەوەى عێراق.
دووەم: دەرکردن و دوورخستنەوەى عێراقى وبێبەشکردنى لە گەڕانەوە بۆ وڵات قەدەغەیە.
مادەى (45)
یەکەم: دەوڵەت سوور دەبێت لەسەر پتەوکردنى ڕۆڵى دەزگاکانى کۆمەڵگەى مەدەنىو پشتیوانیکردن و گەشەپێدان و سەربەخۆ بوونیان بەو شێوەیەى لەگەڵ میکانیزمە ئاشتیخوازەکاندا گونجاو بێت بەمەستى بەدیهێنانى ئامانجە ڕەواکانیان، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: دەوڵەت سوور دەبێت لەسەر گەشەدان بە هۆزە عێراقیەکان و گرنگى دەدات بە کاروباریان بەو شێوەیەى کە گونجاوبێت لەگەڵ ئاین و یاساو بەهێزکردنى بەها مرۆڤایەتیە جوانەکان بەجۆرێک کە ڕۆڵى هەبێت لە گەشەدان بە کۆمەڵگەى عێراقىو ڕآ بگرێت لەو نەریتە خێڵەکیانەى کە ناتەبان لەگەڵ مافى مرۆڤدا.
مادەى (46)
جێبەجێکردنى هەریەکێک لەو ماف و ئازادیانەى لەم دەستورەدا هاتووە نابێت سنووردار بکرێت یان دیاریبکرێت تەنها بە یاسا یان بە پشت بەستن بە یاسا نەبێت، بەمەرجێک ئەو سنوردار کردن و دیاریکردنە ناوەرۆکى ماف و ئازادیەکان نەشێوێنێت.
بةندى سيَيةم
دەسەڵاتى فیدرالى
مادەى (47)
دەسەڵاتى فیدرالى لە دەسەڵاتى یاسادانان و ڕاپەڕاندن و دادوەرى پێکدێت، ئەرکەکانى خۆى لەسەر بنەماى جیاکردنەوەى دەسەڵاتەکان پیادە دەکات.
بەشى یەکەم
دەسەڵاتى یاسادانان
مادەى (48)
دەسەڵاتى یاسادانانى فیدرالى لە ئەنجومەنى نوێنەران و ئەنجومەنى فیدرالى پێکدێت.
لقى یەکەم/ ئەنجومەنى نوێنەران
مادەى (49)
یەکەم: ئەنجومەنى نوێنەران لە ژمارەیەک ئەندام پێکدێت بە ڕێژەى یەک کورسى بۆ سەدهەزار کەس لە دانیشتوانى عێراق، نوێنەرایەتى گەلى عێراقى دەکەن بە گشتى. هەڵبژاردنیشیان بە ڕێگەى دەنگدانى ڕاستەوخۆو نهێنى دەبێت، ڕەچاوى نوێنەرایەتیکردنى سەرجەم پێکهاتەکانى گەلى عێراقیش دەکرێت.
دووەم: مەرجە ئەو کەسەى خۆى دەپاڵێوێت بۆ ئەندامێتى ئەنجومەنى نوێنەران، عێراقى بێت و بە تەواوى شایانى ئەو پۆستە بێت.
سێیەم: مەرجەکانى کاندیدەکان و دەنگدەران و هەرچى پەیوەندى بە هەڵبژاردنەوە هەیە بە یاسا دیاریدەکرێت.
چوارەم: یاساى هەڵبژاردن ڕێژەیەک بۆ بەشداربوونى ئافرەتان دادەنێت بەجۆرێک کە لە چارەکى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران کەمتر نەبێت.
پێنجەم : ئەنجومەنى نوێنەران یاسایەک دادەنێت بۆ چارەسەرکردنى بارەکانى گۆڕینى ئەندامان لە کاتى دەست لەکارکێشانەوە یان لەکار خستن یان مردندا.
شەشەم: نابێت لەیەک کاتدا کەسێک ئەندام بێت لە ئەنجومەنى نوێنەران و هەر کارێک یان پۆستێکى فەرمى دیکەى هەبێت.
مادەى (50)
ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران سوێندى دەستوورى دەخوات لەبەردەم ئەنجومەندا پێش دەست بەکاربوون بەم شێوەیەى خوارەوە:
" سوێند بێت بە خواى گەورە و مەزن، ئەرک و بەرپرسیاریەتى یاساییم بە لێبڕاوانەو دڵسۆزانە جێبەجێبکەم و پارێزگارى لە سەربەخۆیىو سەروەرى عێراق بکەم و بەرژەوەندى گەلەکەى لەبەرچاوبگرم و شەونخونى بکەم بۆ سەلامەتى زەوىو ئاسمان و ئاوو سامان و ڕژێمە دیموکراتىو فیدرالیەکەىو کار بکەم بۆ پارێزگارى لە ئازادیە گشتىو تایبەتیەکان و سەربەخۆیى دادگاو پابەند بوون بە جێبەجێکردنى یاساکان بە ئەمانەت و بێلایەنیەوە، خواش شایەتى ئەوەیە کە دەیڵێم."
مادەى (51)
ئەنجومەنى نوێنەران پەیڕەوێکى ناوخۆ دادەنێت بۆ ڕێکخستنى کارەکانى.
مادەى (52)
یەکەم: ئەنجومەنى نوێنەران لە ماوەى سى (30) ڕۆژدا هەبوونى مەرجەکانى ئەندامێتى یەکلایى دەکاتەوە لەبەروارى تۆمارکردنى ناڕەزاییەوە بە زۆرینەى دوو لەسەر سێى دەنگى ئەندامانى.
دووەم: دەکرێت پلار (گعن)لە بڕیارى ئەنجومەن بدرێت لەبەردەم دادگاى باڵاى فیدرالیدا لەماوەى سى (30) ڕۆژ لە بەروارى دەرچوونى بڕیارەکەوە.
مادەى (53)
یەکەم: دانیشتنەکانى ئەنجومەنى نوێنەران بە ئاشکرا ئەنجام دەدرێت مەگەر لەبەر پێویستى وا بەباش زانرا بە نهێنى بێت.
دووەم: کۆنووسى دانیشتنەکان بەو هۆکارانە بڵاودەکرێتەوە کە ئەنجومەن پێى باشە.
مادەى (54)
سەرۆک کۆمار بانگهێشتى ئەنجومەنى نوێنەران دەکات بۆ ئەنجامدانى دانیشتن بە فەرمایشێکى کۆمارى (مرسوم جمهوری) لە ماوەى پازدە ڕۆژ لە بەروارى پەسەندکردنى دەرەنجامى هەڵبژاردنە گشتیەکاندا. دانیشتنەکە بە سەرۆکایەتى بەتەمەنترین ئەندام ئەنجامدەدرێت بۆ هەڵبژاردنى سەرۆکى ئەنجومەن و هەردوو جێگرەکەى، وە نابێـت زیاتر لە ماوەی دیاریکراو درێژبکرێتەوە.
مادەى (55)
ئەنجومەنى نوێنەران لە یەکەم دانیشتنى خۆیدا سەرۆک و دواتر جێگرى یەکەم و دووەم هەڵدەبژێرێت بە زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى ئەنجومەن لە ڕێگاى هەڵبژاردنى نهێنیەوە.
مادەى (56)
یەکەم: ماوەى خولى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەران چوار ساڵى ڕۆژژمێریى دەبێت، ماوەکە لە یەکەم دانیشتنەوە دەست پێدەکات و بە کۆتایى هاتنى ساڵى چوارەم کۆتای دێت.
دووەم: هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى نوآ چل و پێنج ڕۆژ پێش بەروارى کۆتایى هاتن بە خولى هەڵبژاردنى ئەنجومەن دەست پێدەکات.
مادەى (57)
ئەنجومەنى نوێنەران خولى بەستنى ساڵانەى هەیە بە دوو وەرزى یاسادانان، کە ماوەیان هەشت مانگەو پەیڕەوى ناوخۆ چۆنیەتى بەستنیان ڕووندەکاتەوە، ئەو وەزرەش کە بودجەى گشتى تێدا دەخرێـتەڕو تەواو نابێت تاوەکو ڕەزامەندى لەسەر نیشان نەدرێت.
مادەى (58)
یەکەم: سەرۆک کۆمار یان سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران یان پەنجا ئەندام لە ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران دەتوانن بانگهێشتى ئەنجامدانى دانیشتنى نائاسایى بکەن و تەنها تایبەت دەبێت بەو بابەتانەى کە دانیشتنەکەى بۆ ئەنجامدراوە.
دووەم: وەرزى یاسادانانى خولێکى بەستنى ئەنجومەنى نوێنەران درێژدەکرێـتەوە بە مەرجێک لە سى (30) ڕۆژ زیاتر نەبێت، بۆ تەواوکردنى ئەرکە پێویستەکان، لەسەر داواى سەرۆک کۆمار یان سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران یان پەنجا ئەندام لە ئەندامانى ئەنجومەن.
مادەى (59)
یەکەم: ڕێژەى یاسایى دانیشتنەکانى ئەنجومەنى نوێنەران بە ئامادەبوونى زۆرینەى ڕەهاى ژمارەى ئەندامەکانى دەبێت.
دووەم: بڕیارەکان لە ئەنجومەنى نوێنەران بە زۆرینەى سادە دەبێت پاش دڵنیابوون لە ڕێژەى یاسایى بەمەرجێک دەقێک نەبێت پێچەوانەى ئەمە بێت.
مادەى (60)
یەکەم: پڕۆژەى بڕیارەکان لەلایەن سەرۆک کۆمارو ئەنجومەنى وەزیرانەوە پێشکەش دەکرێت.
دووەم: یاسا پێشنیارکراوەکان لەلایەن دە ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران یان یەکێک لە لیژنە تایبەتمەندەکانیەوە پێشکەش دەکرێن.
مادەى (61)
ئەنجومەنى نوێنەران ئەم کارانەى خوارەوەى لە ئەستۆدایە:
یەکەم: دانانى یاسا فیدرالیەکان.
دووەم: چاودێریکردنى دەسەڵاتى ڕاپەڕاندن.
سێیەم: هەڵبژاردنى سەرۆک کۆمار.
چوارەم: ڕێکخستنى پرۆسەى پەسەندکردنى پەیماننامەو ڕێککەوتنە نێودەوڵەتیەکان بە دانانى یاسایەک کە لەلایەن زۆرینەى 3/2 ى دەنگى ئەندامانەوە پەسەند دەکرێت.
پێنجەم: نیشاندانى ڕەزامەندى لەسەر دامەزراندنى هەریەک لە:
ڕ- سەرۆک و ئەندامانى دادگاى تێهەڵچوونەوەى فیدرالىو سەرۆکى داواکارى گشتىو سەرۆکى دەستەى سەرپەرشتیارى دادوەرى بە زۆرینەى ڕەها، لەسەر پێشنیارى ئەنجومەنى دادوەرى باڵا.
ب- باڵوێزو خاوەن پلە تایبەتەکان لەسەر پێشنیارى ئەنجومەنى وەزیران.
ج- سەرۆکى ئەرکانى سوپاو جێگرەکانىو ئەوانەى لە پلەى سەرکردەى تیپ(فیرقە) و بەرەو ژوورترن، هەروەها سەرۆکى دەزگاى هەواڵگرى لەسەر پێشنیارى ئەنجومەنى وەزیران.
شەشەم:
ڕ- لێپرسینەوەى سەرۆک کۆمار بە پشت بەستن بە داوایەک کە تێیدا هۆکارى لێپرسینەوەکە ڕوونکرابێتەوە بە زۆرینەى ڕەهاى دەنگى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران.
ب- بەخشینى سەرۆک کۆمار بە زۆرینەى ڕەهاى دەنگى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران لە ئەنجامدانى ئەرکەکەى، دواى سەرکۆنەکردنى لەلایەن دادگاى باڵاى فیدرالیەوە لە یەکێک لەم بارانەى خوارەوەدا:
1- سوێند خواردنى دەستورى بە درۆ.
2- پێشێلکردنى دەستور.
3- ناپاکى (الخیانە)ى گەورە.
حەوتەم:
ڕ- ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران دەتوانێت پرسیار ئاڕاستەى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و وەزیرەکان بکات لەهەر بابەتێکدا لە بوارى پسپۆڕی ئەواندابێت و ئەوانیش هەموویان مافى ئەوەیان هەیە وەڵامى پرسیارەکانى ئەندامان بدەنەوە، تەنها ئەو کەسەش پرسیارى کردووە مافى ڕوونکردنەوەى هەیە.
ب- لانى کەم بیست وپێنج ئەندام لە ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران بۆیان هەیە بابەتێکى گشتى بخەنەڕوو بۆتاوتوێکردن بەمەبەستى ڕوونکردنەوەى سیاسەت و کارى ئەنجومەنى وەزیران یان یەکێک لە وەزارەتەکان، بابەتەکەش پێشکەش بە سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران دەکرێت. سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان وەزیرەکان وادەیەک دادەنێن تا ئامادەبن لەبەردەم ئەنجومەنى نوێنەران بۆ تاوتوێکردنى بابەتەکە.
ج- ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران بە ڕەزامەندى بیست و پێنج ئەندام مافى ئەوەى هەیە بانگێهشتنامەیەک ئاڕاستەى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و وەزیرەکان بکات بۆ لێپرسینەوەیان لەو کاروبارانەى پەیوەندى بە پسپۆڕى ئەوانەوە هەیە، تاوتوێکردنەکەش ئەنجام نادرێت تاوەکو حەوت ڕۆژ تێپەڕ نەبێت بەسەر پێشکەش کردنى بانگهێشتنامەکەدا.
هەشتـەم:
ڕ- ئەنجومەنى نوێنەران مافى ئەوەى هەیە متمانە بکێشێتەوە لە یەکێک لە وەزیرەکان بە زۆرینەى ڕەها، وەزیرەکەش بە لەکارلادراو دەژمێردرێت لە بەروارى بڕیارى کێشانەوەى متمانەوە. نابێت ئەم بابەتە بخرێتە ڕوو تەنها لەسەر ڕەزامەندى خۆى نەبێت یان بە داوایەک کە واژووى پەنجا ئەندامى پێوەبێت، لەئەنجامى تاوتوێکردنى بانگهێشتەکە کە ئاڕاستەى کراوە، ئەنجومەنیش بڕیارى خۆى نادات لەسەر داواکە تاوەکو بەلایەنى کەم حەوت ڕۆژ تێپەڕ نەبێت بەسەر بەروارى پێشکەش کردنى داواکاریەکەدا.
ب-
1- سەرۆک کۆمار مافى ئەوەى هەیە داوایەک پێشکەش بە ئەنجومەنى نوێنەران بکات بۆ متمانە کێشانەوە لە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران.
2- ئەنجومەنى وەزیران لەسەر داواى 5/1 ى ئەندامانى دەتوانێت داواى متمانە کێشانەوە بکات لە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران، نابێت ئەم داوایەش پێشکەش بکرێت لە دواى ئاراستەکردنى بانگهێشتنامەیەک نەبێت بۆ سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و لەدواى تێپەڕبوونى بەلانى کەم حەوت ڕۆژ بەسەر پێشکەش کردنى داواکاریەکەدا.
3- ئەنجومەنى نوێنەران بڕیارى متمانە کێشانەوە لە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران دەدات بە زۆرینەى ڕەهاى دەنگى ئەندامانى.
ج- حکومەت بە دەست لەکارکێشراو دادەنرێت لە کاتى متمانە کێشانەوە لە ئەنجومەنى وەزیراندا.
د- لە کاتى متمانە کێشانەوە لە ئەنجومەنى وەزیران هەموو پێکەوە، سەرۆک وەزیران و وەزیرەکان لە پۆستەکانیان بەردەوام دەبن بۆ بەڕێکردنى کاروبارى ڕۆژانە بۆ ماوەیەک کە لە سى (30) ڕۆژ تێپەڕ نەکات، تاوەکو پێکهێنانى ئەنجومەنى وەزیرانى نوآ، بە پێى بڕگەکانى مادەى (76) ئەم دەستورە.
ه- ئەنجومەنى نوێنەران مافى بانگهێشتکردن و بەخشینى بەرپرسانى دەستە سەربەخۆکانى هەیە لە ئەرکەکانیان بەگرتنەبەرى هەمان ئەو ڕێوشوێنانەى بۆ وەزیرەکان دەگیرێتەبەر بەزۆرینەى ڕەها.
نۆیــەم:
ڕ- ڕەزامەندى لەسەر ڕاگەیاندنى شەڕو بارى نائاسایی بە زۆرینەى دەنگى 3/2ى ئەندامانى، لەسەر داواى هاوبەشى سەرۆک کۆمار و سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران.
ب- ڕاگەیاندنى بارى نائاسایى بۆ ماوەى سى (30) ڕۆژ ە. دواى وەرگرتنى ڕەزامەندى، بوارى درێژکردنەوەى هەیە لە هەموو جارێکدا.
ج- سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران دەسەڵاتى پێویستى دەدرێتێ بە شێوەیەک بتوانێت کاروبارى وڵات بەڕێوەبەرێت لە کاتى ڕڕگەیاندنى شەڕو بارى نائاساییدا، ئەم دەسەڵاتانەش بە یاسا ڕێکدەخرێت بە مەرجێک ناتەبا نەبێت لەگەڵ دەستووردا.
د- سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران ڕێوشوێنى وەرگیراوو دەرەنجامەکان لە ماوەى ڕاگەیاندنى شەڕو بارى نائاساییدا دەخاتە بەردەمى ئەنجومەنى نوێنەران لە ماوەى پازدە ڕۆژ لە دواى کۆتایى هاتنیان.
مادەى (62)
یەکەم: ئەنجومەنى وەزیران پڕۆژەى یاساى بودجەى گشتىو حساباتى کۆتایی پێشکەش بە ئەنجومەنى نوێنەران دەکات تا بڕیاریان لەسەر بدرێت.
دووەم: ئەنجومەنى نوێنەران مافى ئەوەى هەیە بەندو بەشەکانى بودجەى گشتى بگۆڕێت و بڕى گشتى کەم بکاتەوەو لە کاتى پێویستدا پێشنیار بکات ئەنجومەنى وەزیران بڕى گشتى خەرجکراو زیاد بکات.
مادەى (63)
یەکەم: ماف و ئیمتیازەکانى سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران و هەردوو جێگرەکەىو ئەندامانى ئەنجومەن بە یاسا دیاریدەکرێت.
دووەم:
ڕ- ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران پارێزراوى(حێانە) هەیە دەربارەى ئەو بۆچوونانەى دەریدەبڕێت لە کاتى کۆبوونەوەکانداو ڕووبەڕووى دادگایى نابێتەوە لەوبارەیەوە.
ب- نابێت ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران دەستگیر بکرێت لە ماوەى وەرزى یاساداناندا مەگەر تاوانبار کرابێت بە تۆمەتێک یان لە تاوانێکەوە گلابێت، دواى ڕەزامەندى ئەندامان بە هەڵگرتنى پارێزراویەتەکەى (حێانە) بە زۆرینەى ڕەها.
ج- نابێت ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەران دەستگیر بکرێت دواى ماوەى وەرزى یاسادانان مەگەر تۆمەتبارکرابێت بە ئەنجامدانى تاوانێک یاخود لە تاوانێکەوە گلابێت ، بە ڕەزامەندى سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران بۆ لابردنى پارێزراوی (حێانە) کەى.
مادەى (64)
یەکەم: ئەنجومەنى نوێنەران بە زۆرینەى ڕەهاى دەنگى ئەندامەکانى هەڵدەوەشێتەوە لەسەر داواى سێیەکى(3/1) ئەندامانى یان لەسەرداواى ئەنجومەنى وەزیران و بە ڕەزامەندى سەرۆک کۆمار. نابێت ئەنجومەن هەڵبوەشێتەوە لە کاتى لێپرسینەوەى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیراندا.
دووەم: سەرۆک کۆمار لەکاتى هەڵوەشاندنەوەى ئەنجومەنى نوێنەراندا، داواى ئەنجامدانى هەڵبژاردنى گشتى دەکات لە وڵاتدا لە ماوەیەکدا کە لە شەست ڕۆژ تێپەڕ نەکات، هەروەها ئەنجومەنى وەزیران بەدەست لەکار کێشراو دادەنرێت، بەڵام لەکارەکانى بەردەوام دەبێت بۆ بەڕێکردنى کاروبارى ڕۆژانە.
لقى دووەم/ ئەنجومەنى فیدرالى
ماددەى (65)
ئەنجومەنێکى یاسادانان پێکدەهێنرێت کە بە (ئەنجومەنى فیدرالى) ناودەبرێت، نوێنەرانى هەرێم و ئەو پارێزگایانە لە خۆدەگرێت کە ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە ، پێکهاتەو مەرجەکانى ئەندامێتىو بوارى تایبەتمەندێتى ئەم ئەنجومەنەو هەرچى پەیوەندیدارە بەم بوارەوە بە یاسا ڕێکدەخرێت بە زۆرینەى دوو لە سێى 3/2 دەنگى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران.
بەشى دووەم
[ دەسەڵاتى ڕاپەڕاندن]
مادەى (66)
دەسەڵاتى ڕاپەڕاندنى فیدرالى لە سەرۆک کۆمار و ئەنجومەنى وەزیران پێکدێت، و بە پێى دەستور و یاسا دەسەڵاتەکانى پیادە دەکات.
لقى یەکەم: سەرۆک کۆمار
مادەى (67)
سەرۆک کۆمار سەرۆکى وڵات و نیشانەى یەکپارچەیى نیشتمان و سەروەرى وڵاتە، هەوڵدەدات بۆ پابەند بوون بە دەستورو پارێزگارى لە سەربەخۆیىو سەروەرىو یەکێتىو پاراستنى خاکى عێراق بە پێى بڕگەکانى دەستور.
مادەى (68)
پێویستە پاڵێوراو بۆ سەرۆک کۆمار ئەم مەرجانەى تێدابێت:
یەکەم: لە عێراق لە دایک بووبێت و دایک و باوکى عێراقى بن.
دووەم: لێهاتوویى تەواوى هەبێت و تەمەنى چل ساڵى تەواو کردبێت.
سێیەم: ناوبانگێکى باش و شارەزایى سیاسى هەبێت و بە پاکێـتى و سەرڕاستىو دادوەرىو دڵسۆزى بۆ نیشتمان ناسراو بێت.
چوارەم: حوکم نەدرابێت بە تاوانێک کە لەکەدارى بکات.
مادەى (69)
یەکەم: خۆپاڵاوتن بۆ پۆستى سەرۆک کۆمار بە پێى یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: هەڵبژاردنى جێگرێک یان زیاتر بۆ سەرۆک کۆمار بەپێى یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (70)
یەکەم: ئەنجومەنى نوێنەران لە نێو پاڵێوراواندا سەرۆک کۆمار هەڵدەبژێرێت بە زۆرینەى دوو لە سێى 3/2 دەنگىئەندامەکانى.
دووەم: ئەگەر هیچکام لە پاڵێوراوان دەنگى زۆرینەى پێویستى بەدەست نەهێنا، ئەوا کێبەڕکآ لە نێوان ئەو دوو پاڵێوراوەدا ئەنجام دەدرێت کە زۆرترین دەنگیان بەدەستهێناوە، ئەو کەسەش زۆرترین دەنگ بەدەستبهێنآ لە دەنگدانى دووەمدا بە دەبێت بە سەرۆک کۆمار.
مادەى (71)
سەرۆک کۆمار لەبەردەم ئەنجومەنى نوێنەراندا سوێندى دەستوورى دەخوات بەو شێوەیەى لە مادەى (50) ى دەستووردا هاتووە.
مادەى (72)
یەکەم : ماوەى سەرۆکایەتى سەرۆک کۆمار چوار ساڵەو، دەکرێت تەنها بۆ یەک جارى تر هەڵببژێردرێتەوە.
دووەم :
ڕ. ماوەى کارى سەرۆک کۆمار بە کۆتاییهاتنى خوولى ئەنجومەنى نوێنەران کۆتایى دێت.
ب. سەرۆک کۆمار بەردەوام دەبێت لە جێبەجێکردنى ئەرکەکانى تاوەکو دواى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى نوآو ئەنجامدانى دانیشتن، بەو مەرجەى سەرۆک کۆمارى نوآ هەڵببژێردرێت لەماوەى سى (30) ڕۆژدا لە بەروارى ئەنجامدانى یەکەم دانیشتنى ئەنجومەنەوە.
ج. ئەگەر پۆستى سەرۆک کۆمار لەبەر هەر هۆیەک بەتاڵ بوو، سەرۆکێکى تر هەڵدەبژێردرێت بۆ تەواوکردنى ئەو ماوەیەى کە ماوە بۆ سەرۆکایەتى کۆمار.
مادەى (73)
سەرۆک کۆمار ئەم دەسەڵاتانەى خوارەوەى هەیە:
یەکەم: دەرکردنى لێبووردنى تایبەت لەسەر ڕاسپاردەى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران بەمەرجێک ئەوانە نەگرێتەوە کە بەهۆى مافى تایبەت و تاوانى نێودەوڵەتىو تیرۆرو گەندەڵى دارایىو ئیداریەوە حوکمدراون.
دووەم:پەسەندکردنى پەیماننامەو ڕێککەوتنە نێودەوڵەتیەکان پاش وەرگرتنى ڕەزامەندى ئەنجومەنى نوێنەران.
سێیەم:پەسەندکردن و دەرکردنى ئەو یاسایانەى ئەنجومەنى نوێنەران دایدەنێن، یاساکانیش بە بەپەسەندکراو دەژمێردرێن پاش تێپەڕبوونى 15 ڕۆژ بەسەر ناردنیان بۆ سەرۆک کۆمار.
چوارەم: بانگهێشتکردنى ئەنجومەنى نوێنەران بۆ کۆبوونەوە دواى پەسەندکردنى ئەنجامى هەڵبژاردنەکان بەماوەیەکى دیاریکراو بەمەرجێک لە 15 ڕۆژ تێپەڕ نەکات.
پێنجەم: بەخشینى نیشانەو مەدالیا لەسەر ڕاسپاردەى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و بەگوێرەى یاسا.
شەشەم : پەسەندکردنى باڵوێزەکان.
حەوتەم: دەرکردنى بەیاننامەى کۆمارى.
هەشتەم : پەسەندکردنى حوکمى لەسیدارەدان کەلەلایەن دادگا تایبەتمەندەکانەوە دەردەچێت.
نۆیەم : هەڵدەستێت بە ئەرکى سەرکردایەتى باڵاى هێزە چەکدارەکان بەمەبەستى پرۆتۆکۆلىو ئاهەنگ گێڕان.
دەیەم: هەر دەسەڵاتێکى تر کەلەم دەستوورەدا دیاریکرابێت.
مادەى (74)
موچەو دەرماڵەى سەرۆک کۆمار بە پێى یاسا دیاریدەکرێت.
ماددەى (75)
یەکەم: سەرۆک کۆمار بۆى هەیە دەست لەکارکێشانەوەى خۆى بە نووسراو پێشکەش بە ئەنجومەنى نوێنەران بکات، دەست لەکارکێشانەوەکەش لەپاش حەوت ڕۆژ لە پێشکەشکردنى بە ئەنجومەنى نوێنەران کارى پێدەکرێت.
دووەم: یەکێک لە جێگرەکان جێى سەرۆک کۆمار دەگرێتەوە لەکاتى ئامادەنەبوونیدا.
سێیەم: لەکاتى نەبوونى سەرۆک کۆمار لەبەر هەرهۆیەک، جێگر جێگاى دەگرێتەوە، ئەنجومەنى نوێنەرانیش دەبێت سەرۆکێکى نوێ هەڵببژێرێت لەماوەیەکى دیاریکراو پاش چۆڵبوونى پۆستى سەرۆک کۆمار بەمەرجێک لە سی ڕۆژ تێپەڕ نەکات.
چوارەم: لەکاتى نەبوونى سەرۆک کۆماردا، سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران جێگاى دەگرێتەوە ئەگەر سەرۆک کۆمار جێگرى نەبوو. دەبێت سەرۆکێکى نوێ هەڵببژێردرێت لەماوەیەکى دیاریکراودا بەمەرجێک لە سی ڕۆژ تێپەڕ نەکات لەبەروارى بەتاڵبوونى ئەو پۆستەو بەگوێرەى بڕگەکانى ئەم دەستوورە.
لقى دووەم: ئەنجومەنى وەزیران
مادەى(76)
یەکەم: سەرۆک کۆمار کاندیدى ئەو فراکسیۆنە پەرلەمانیەى زۆرترین ئەندامى هەیە ڕادەسپێرێت بۆ پێکهێنانى ئەنجومەنى وەزیران لەماوەى پازدە ڕۆژ لە بەروارى هەڵبژاردنى بە سەرۆک کۆمار.
دووەم: سەرۆک وەزیرانى ڕاسپێردراو ناوى وەزیرەکان دیاریدەکات لەماوەیەکى دیاریکراودا بەمەرجێک لە سی ڕۆژ تێپەڕ نەکات لەبەروارى ڕاسپاردنیەوە.
سێیەم: ئەگەر سەرۆک وەزیرانى ڕاسپێردراو نەیتوانى لەو ماوە دیاریکراوەى لە بەندى دووەمى ئەم مادەیەدا ئاماژەى پێکراوە حکومەت پێک بهێنێت، ئەوا سەرۆک کۆمار کەسێکى تر ڕادەسپێرێت بۆ پێکهێنانى ئەنجومەنى وەزیران لەماوەى پازدە ڕۆژدا.
چوارەم: سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیرانى ڕاسپێردراو ناوى وەزیرەکان و بەرنامەى حکومەت دەخاتە بەردەم ئەنجومەنى نوێنەران. پاش ئەوەى ئەنجومەنى نوێنەران بە زۆرینەى ڕەها ڕەزامەندى دەربڕى لەسەر یەکە بە یەکەى وەزیرەکان و بەرنامەى حکومەت، ئەوە ماناى ئەوەیە متمانە دراوەتە ئەنجومەنى وەزیران.
پێنجەم: ئەگەر متمانە نەدرا بە حکومەت، ئەوا لەماوەى پازدە ڕۆژدا سەرۆک کۆمار کەسێکى تر ڕادەسپێرێت بۆ پێکهێنانى حکومەت.
مادەى(77)
یەکەم: سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران دەبێت هەمان مەرجە پێویستەکانى سەرۆک کۆمارى تێدابێت و هەڵگرى بڕوانامەى زانکۆ یان هاوتاکەى بێت و تەمەنى سىو پێنج ساڵى تەواو کردبێت.
دووەم: دەبێت وەزیر هەمان مەرجە پێویستەکانى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەرانى تێدابێت و هەڵگرى بڕوانامەى زانکۆ یان هاوتاکەى بێت.
مادەى(78)
سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران لێپرسراوى ڕاستەوخۆی پیادەکردنى سیاسەتى گشتى وڵات و سەرکردەى گشتى هێزەچەکدارەکانەو ئەنجومەنى وەزیران بەڕێوە دەبات و سەرۆکایەتى کۆبوونەوەکانى دەکات. مافى لەکارخستنى وەزیرەکانى هەیە بە ڕەزامەندى ئەنجومەنى نوێنەران.
مادەى(79)
سەرۆک وئەندامانى ئەنجومەنى وەزیران لەبەردەم ئەنجومەنى نوێنەراندا سوێندى دەستوورى دەخۆن بەو شێوازەى لە مادەى(50)ى دەستووردا هاتووە.
مادەى(80)
ئەنجومەنى وەزیران ئەم دەسەڵاتانەى خوارەوەى هەیە:
یەکەم: پلاندانان و جێبەجێکردنى سیاسەتى گشتى دەوڵەت و پلانە گشتیەکان و سەرپەرشتیکردنى کارى وەزارەتەکان و ئەو لایەنانەى بەهیچ وەزارەتێکەوە پەیوەست نین.
دووەم: پێشنیارکردنى پڕۆژەى یاسا.
سێیەم: دەرکردنى پێڕەوو ڕێنمایىو بریارەکان بەمەبەستى جێبەجێکردنى یاساکان.
چوارم: ئامادەکردنى پڕۆژەى بوودجەى گشتى و لێکدانەوەى کۆتایىو پلانەکانى گەشەپێدان.
پێنجەم:ڕاسپاردنى ئەنجومەنى نوێنەران بۆ ڕەزامەندى دەربڕین لەسەر دامەزراندنى بریکارى وەزیرەکان و باڵوێزەکان و خاوەن پلە تایبەتیەکان و سەرۆکى ئەرکانى سوپاو یاریدەدەرەکانىو ئەوانەى لەئاستى سەرکردەى(فیرقە)و بەرەو ژوورن و سەرۆکى دەزگاى هەواڵگرى نیشتمانىو سەرۆکى دەزگا ئەمنیەکان.
شەشەم: دانوستاندن لەسەر بەڵێننامەو ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتیەکان و ئیمزاکردنیان یان هەرکەسێک ئەنجومەن ڕایبسپێرێت.
مادەى (81)
یەکەم: سەرۆک کۆمار جێگاى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران دەگرێتەوە لەکاتى چۆڵبوونى ئەو پۆستە لەبەر هەر هۆیەک.
دووەم: دەبێت سەرۆک کۆمار سەرۆک وەزیرانێکى تر ڕابسپێرێت لەماوەیەکى دیاریکراودا بەمەرجێک لەپازدە ڕۆژ تێپەرنەبێت بەگوێرەى بڕگەکانى مادەى (76)ى ئەم دەستوورە.
مادەى(82)
مووچەو دەرماڵەى سەرۆک وەزیران و وەزیرەکان و ئەوانەى لەئاستیاندان بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(83)
سەرۆک وەزیران و وەزیرەکان پێکەوەو بەشێوەى تاکەکەسى لێپرسراون لەبەردەم ئەنجومەنى نوێنەراندا.
مادەى (84)
یەکەم: دیاریکردنى ئەرک و دەسەڵات و کارى دەزگاکانى ئاسایش و هەواڵگرى نیشتمانى بەیاسا ڕێکدەخرێت و دەبێت بەگوێرەى بنەماکانى مافى مرۆڤ کاربکەن و لەژێر چاودێرى ئەنجومەنى نوێنەراندا دەبن.
دووەم: دەزگاى هەواڵگرى نیشتمانى پەیوەست دەبێت بە ئەنجومەنى وەزیرانەوە.
مادەى(85)
ئەنجومەنى وەزیران پێڕەوى ناوخۆ بۆ خۆى دادەڕێژێت بەمەبەستى ڕێکخستنى بەڕێوەچوونى کارەکانى.
مادەى(86)
پێکهاتە و پۆست و تایبەتمەندێتى وەزارەتەکان و دەسەڵاتەکانى وەزیر بەیاسا ڕیکدەخرێت.
بەشى سێیەم
[دەسەڵاتى دادوەرى]
مادەى (87)
دەسەڵاتى دادوەرى سەربەخۆیەو دادگاکان بەڕێوەى دەبەن بەجیاوازى جۆرو پلەکانیانەوەو بڕیارەکانیان بەگوێرەى یاسا دەردەکەن.
مادەى(88)
دادوەرەکان سەربەخۆن و جگە لەیاسا لەژێر ڕکێفى هیچ دەسەڵاتیکى تردا نین. نابێت هیچ دەسەڵاتێک دەست بخاتە دادگاو کاروبارى دادپەروەریەوە.
مادەى(89)
دەسەڵاتى دادوەرى فیدرالى پێکدێت لە ئەنجومەنى دادوەریى باڵاو دادگاى فیدرالیى باڵاو دادگاى تێهەڵچوونەوەى فیدرالىو دەزگاى داواکارى گشتىو دەستەى سەرپەرشتیارى دادوەرىو دادگا فیدرالیەکانى تر کە بەپێى یاسا ڕێکدەخرێن.
لقى یەکەم: ئەنجومەنى دادوەریى باڵا
مادەى (90)
ئەنجومەنى دادوەریى باڵا بەڕێوەبردنى کاروبارى دەستە دادوەریەکان دەگرێتە ئەستۆ، یاسا پێکهاتەو تایبەتمەندىو ڕێساکانى کارکردنى ڕووندەکاتەوە.
مادەى(91)
ئەنجومەنى دادوەریى باڵا ئەم دەسەڵاتانەى خوارەوەى هەیە:
یەکەم: بەڕێوەبردنى کاروبارى دادوەرىو سەرپەرشتیکردنى دادوەریى فیدرالى.
دووەم: پاڵاوتنى سەرۆک و ئەندامانى دادگاى تێهەڵچوونەوەى فیدرالىو سەرۆکى داواکارى گشتى و سەرۆکى دەستەى سەرپەرشتیکارى دادوەرى و پێشکەشکردنى ناوەکان بۆ ئەنجومەنى نوێنەران بە مەبەستى ڕازیبوون لەسەر دامەزراندیان.
سێیەم: پێشنیارکردنى پڕۆژەى بوودجەى ساڵانەى دەسەڵاتى دادوەریى فیدرالىو پێشکەشکردنى بە ئەنجومەنى نوێنەران بۆ ڕەزامەندى دەربڕین لەسەرى.
لقى دووەم: دادگاى باڵاى فیدرالیى
مادەى (92)
یەکەم: دادگاى فیدرالیى باڵا دەستەیەکى دادوەرى سەربەخۆیە لەڕووى دارایىو بەڕێوەبردنەوە.
دووەم: دادگاى فیدرالیى باڵا لە ژمارەیەک داوەرو پسپۆڕى بوارى فیقهى ئیسلامى و یاساناس پێکدێت. دیاریکردنى ژمارەو شێوازى هەڵبژاردن وکارى داگاکە بە یاسا ڕێکدەخرێت بەزۆرینەى دوولە سێى 3/2 ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران.
مادەى(93)
دادگاى فیدرالیى باڵا تایبەتە بەم بوارانەوە:
یەکەم: چاودێریکردنى ڕادەى دەستوورى بوونى یاساو پێڕەوە کارپێکراوەکان.
دووەم: لێکدانەوەى دەقەکانى دەستوور.
سێیەم: یەکلاییکردنەوەى ئەو کێشانەى لە ئەنجامى جێبەجێکردنى بڕیارەکانى حکومەتى فیدرالیەوە دروست دەبن و ئەو بڕیارو پێڕەوو ڕێنمایىو ڕێوشوێنانەى لە دەسەڵاتى فیدڕاڵیەوە دەردەچن، یاساش ماف دەدات بە هەریەک لە ئەنجومەنى وەزیران و کەسانى خاوەن پلەو ئەوانى دى کە ڕاستەوخۆ لە دادگا ڕەخنە لەو بڕیارانە بگرن.
چوارەم: یەکلاکردنەوەى ئەو دووبەرەکیانەى لەنێوان حکومەتى فیدرالىو حکومەتى هەرێمەکان و پارێزگاو شارەوانىو ئیدارە ناوخۆییەکان ڕوودەدات
پێنجەم: یەکلاکردنەوەى ئەو دووبەرەکیانەى لەنێوان حکومەتى هەریمەکان یان پارێزگاکان ڕوودەدات.
شەشەم: یەکلاکردنەوەى ئەو تۆمەتانەى دراونەتە پاڵ سەرۆک کۆمارو سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و وەزیرەکان، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
حەوتەم:.پەسەندکردنى ئەنجامى کۆتایى هەڵبژاردنە گشتیەکان بۆ ئەندامێتى ئەنجومەنى نوێنەران
هەشتەم:
ڕ- یەکلاییکردنەوەى ناکۆکى لە نێوان بوارى کارى دادگاى فیدرالىو دەستەى دادوەرى هەرێم و پارێزگاکان کە ناکەونە سنورى پارێزگاکان.
ب- یەکلاییکردنەوەى ناکۆکى لە بوارى کارى دەستەى دادوەرى هەرێمەکان و پارێزگاکان کە ناکەونە سنورى هەرێمەکانەوە.
مادەى(94)
بڕیارەکانى دادگاى باڵاى فیدڕاڵى یەکلاکەرەوەیەو دەبێت سەرجەم دەسەڵاتەکان پێوەى پابەندبن.
لقى سێیەم: حوکمە گشتیەکان
مادەى(95)
پێکهێنانى دادگاى تایبەت و هەڵاوێرى (استپنائیە) قەدەغەیە.
مادەى(96)
پێکهاتەى دادگاکان و جۆرو پلەو تایبەتمەندیەکانیان وچۆنێتى دامەزراندن و خزمەتى دادوەرەکان و ئەندامانى داواکارى گشتىو بەرزەفتکردن (اڵانڤباگ) و خانەنشینکردنیان بە یاسا ڕیکدەخرێت.
مادەى (97)
نابێت دادوەر لەسەرکار لاببرێت تەنیا لەو بارانەدا نەبێت کەیاسا دیاریان دەکات. هەروەها یاسا چەند حوکمێکى تایبەت بە دادوەران دیاریدەکات و لێپرسینەوەى ئاکاریانەیان لەگەڵدا ئەنجا دەدات.
مادەى(98)
دادوەرو ئەندامى داواکارى گشتى بۆیان نیە:
یەکەم: هەستن بەئەرکى دادوەرىو هەردوو ئەرکى یاسادانان و ڕاپەڕاندن یان هەر کارێکى تر لەیەک کاتدا.
دووەم: پەیوەندی بکەن بەهیچ حیزب و ڕێکخراوێکى سیاسیەوە، یان هەستن بە هەر چالاکیەکى سیاسى.
مادەى(99)
دادگاى سەربازى بەیاسا ڕێکدەخرێت. بوارى تایبەتمەندى دادگا سەربازیەکان دیاریدەکرێت کە تەنیا پەیوەندیان بە ئەو تاوانانەوە هەیە کە شێوازى سەربازیان هەیەو ئەندامانى هێزە چەکدارەکان و هێزەکانى ئاسایش ئەنجامیان دەدەن لەو سنوورەى یاسا دیاریدەکات.
مادەى (100)
دەقە یاساییەکان بۆیان نیە هیچ کارێک یان بڕیارێکى ئیدارى بەدوور بگرن لە ڕەخنەلێگرتن.
مادەى (101)
دەگونجێت بە یاسا ئەنجومەنێکى دەوڵەت پێکبهێنرێت تایبەتمەندبێت بە پۆستەکانى دادوەریى ئیدارىو فتوادان و داڕشتن و نوێنەرایەتیکردنى دەوڵەت و دەستە گشتیەکانى تر لەبەردەم لایەنەکانى دادوەریدا تەنیا ئەوانە نەبێت کە بە یاسا هەڵاوێر دەکرێن.
لقى چوارەم
[دەستە سەربەخۆکان]
مادەى(102)
کۆمسیۆنى باڵاى مافەکانى مرۆڤ و کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان و دەستەى دەستپاکى (هیئە النزاهە)، سەربەخۆن و لەژێر چاودێرى ئەنجومەنى نوێنەراندان و کارەکانیان بەیاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (103)
یەکەم: هەریەکە لە بانکى ناوەندى عێراق و دیوانى چاودێرى دارایىو دەستەى ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان (إتێالات) و دیوانەکانى ئەوقاف لەڕووى دارایىو بەڕێوەبردنەوە سەربەخۆن و کارى هەریەکەیان بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم:بانکى ناوەندى عێراق بەرپرسە لەبەردەم ئەنجومەنى نوێنەراندا. دیوانى چاودێرى دارایىو دەستەى ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان پەیوەستن بە ئەنجومەنى نوێنەرانەوە.
سێیەم: دیوانەکانى ئەوقاف پەیوەستن بە ئەنجومەنى وەزیرانەوە.
مادەى(104)
دەزگایەک پێکدەهێنرێت بەناوى دەزگاى شەهید کە پەیوەستە بە ئەنجومەنى وەزیرانەوە. کارەکانى ئەو دەزگایەو بوارەکانى تایبەتمەندى بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(105)
دەستەیەکى گشتى پێکدەهێنرێت بەمەبەستى پاراستنى مافى هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە بۆ بەشداریکردنیان بە شێوەیەکى داپەروەرانە لە بەڕێوەبردنى دامودەزگا جۆراوجۆرەکانى حکومەتى فیدرالىو نێردەکان و زەمالەکانى خوێندن و شاندەکان و کۆنگرە هەرێمىو نێودەوڵەتیەکان. ئەم دەستەیەش پێکدێت لە نوێنەرانى حکومەتى فیدرالىو هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى سەر بەهیچ هەرێمێک نین و ئەوەش بەیاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(106)
بەیاسا دەستەیەکى گشتى بۆ چاودێریکردن و تەرخانکردنى داهاتى فیدرالى دادەمەزرێنرێت. دەستەکە لە پسپۆڕانى حکومەتى فیدرالىو هەرێمەکان و نوێنەرانیان پێکدێت و ئەم لێپرسراویتیانەى هەیە:
یەکەم: دڵنیابوون لە دابەشکردنى دادگەرانەى باربوو و یارمەتىو قەرزە نێودەوڵەتیەکان بەگوێرەى پشکى هەریەکە لە هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە.
دووەم: دڵنیابوون لە بەکاربردن و دابەشکردنى داهاتى دارایى فیدرالى بەباشترین شێوە.
سێیەم: دڵنیابوون لە هەبوونى شەفافیەت و دادپەروەرى لەتەرخانکردنى پارەوپول بۆ حکومەتە هەرێمیەکان و ئەو پارێزگایان کە ناکەونە سنورى هەرێمەکانەوە بەپێى ئەو ڕێژانەى بڕیارى لەسەر دراوە.
مادەى(107)
ئەنجومەنێک پێکدەهێنرێت بەناوى ئەنجومەنى گشتیى خزمەتى فیدرالى کە ئەرکى ڕێکخستنى کاروبارى فەرمانبەرێتى گشتى فیدرالى دەگرێتە ئەستۆ لەوانەش دامەزراندن و بەرزکردنەوە، پیکهاتەو بوارەکانى تایبەتمەندێتى ئەنجومەنەکەش بە گوێرەى یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(108)
دەکرێت دەزگاى سەربەخۆى دیکە پێکبهێرێن بە پێى پێویست و بەیاسا.
بەندى چوارەم
بوارەکانى دەسەڵاتى فیدرالى
مادەى(109)
دەسەڵاتى فیدرالى یەکێتىو یەکپارچەیىو سەربەخۆیىو سەروەرىو یاساى دیموکراسیخوازانەى فیدرالى عێراق دەپارێزێت.
مادەى(110)
ئەم دەسەڵاتانەى خوارەوە تایبەتن بە حکومەتى فیدرالیەوە:
یەکەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى دەرەوەو نوێنەرایەتى دبلۆماسىو ئەنجامدانى دانوستان لەسەر پەیماننامەو ڕێکەوتنە نێودەوڵەتیەکان و سیاسەتى قەرزکردن و واژۆکردن لەسەریان و یەکلاکردنەوەو ِەنگڕێژکردنى سیاسەتە ئابوورىو بازرگانیە دەرەکیە سەروەریەکان.
دووەم: دانان و جێبەجێکردنى سیاسەتى ئاسایشى نیشتمانى لەوانەش پێکهێنان و بەڕێوەبردنى هێزێکى چەکدار بەمەبەستى دڵنیابوون لە پاراستن و مسۆگەرکردنى ئاسایشى سنوورەکانى عێراق و بەرگریکردن لێیان.
سێیەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى دارایىو گومرگ و دەرکردنى دراوو ڕێکخستنى سیاسەتى بازرگانى لەسەر سنوورى هەرێم و پارێزگاکانى عێراق و دانانى بودجەى گشتى دەوڵەت و ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى دراوو دامەزراندن و بەڕێوەبردنى بانکێکى ناوەندى.
چوارەم: ڕێکخستنى کاروبارى پێوەرو پێوان و کێشان.
پێنجەم: ڕێکخستنى کاروبارى ڕەگەزنامەوبەهاوڵاتى بوون (تجنس)و نیشتەجێبوون و مافى پەنابەرێتى سیاسی.
شەشەم: ڕێکخستنى سیاسەتى لەرەلەرەکانى پەخشکردن و پۆستە.
حەوتەم: دانانى پڕۆژەى بودجەى گشتىو وەبەرهێنان.
هەشتەم: پلاندانانى تایبەت بە سیاسەتى ئەو سەرچاوە ئاویانەى لە دەرەوەى عێراقەوە دێن و مسۆگەرکردنى گەیشتنى بڕە ئاوى پێویست بۆ ناو عێراق بەگوێرەى یاساو نەریتە نێودەوڵەتیەکان.
نۆهەم: ئامارو سەرژمێرى گشتیى دانیشتوان.
مادەى (111)
نەوت و غازى موڵکى سەرجەم خەڵکى عێراقن لە هەموو هەرێم و پارێزگاکاندا.
مادەى(112)
یەکەم: حکومەتى فیدرالى لەگەڵ هەرێم و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان نەوت و غازى بەرهەمهێنراوى کێڵگەکانى ئێستا بەڕێوە دەبات بەمەرجێک داهاتەکانیان بەشێوەیەکى دادپەروەرىو بەگوێرەى دابەشبوونى دانیشتوان لەسەرجەم پارچەکانى وڵاتدا دابەش بکرێت لەگەڵ دیاریکردنى پشک بۆ ماوەیەک بۆ ئەو هەرێمە زیانلێکەوتوانەى ڕژێمى پێشوو بێبەشى کردبوون و ئەوانەش کەپاشتر زیانیان لێکەوت بەجۆرێک گەشەسەندنێکى هاوتەریب بۆ ناوچە جیاوازەکانى وڵات مسۆگەر بکات و ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: حکومەتى فیدرالىو حکومەتى هەرێمەکان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان بەیەکەوە هەڵدەستن بە ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى ستراتیجى پێویست بۆ بەرەوپێشبردنى سامانى نەوت و غاز بەجۆرێک کەببێتە مایەى دەستخستنى زۆرترین سوودو کەڵک بۆ گەلى عێراق ئەویش بە پشتبەستن بە نوێترین تەکنیکى بنەماکانى بازاڕو هاندانى وەبەرهێنان.
مادەى (113)
ئاسەوار و شوێنەوار و ژێرخانى کەلەپورى و دەستنووس و دراوەکان بە سامانى نیشتمانى ئەژمار دەکرێت کە لە تایبەتمەندى دەسەڵاتى فیدڕاڵیەو بە هاوکارى لەگەڵ هەرێم و پارێزگاکان بەڕێوەدەبرێت، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(114)
دەسەڵاتە هاوبەشەکانى نێوان حکومەتى فیدرالىو حکومەتى هەرێمەکان ئەمانەن:
یەکەم: بەڕێوەبردن و ڕێکخستنى گومرگ بەهەماهەنگى لەگەڵ حکومەتى هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە.ئەمەش با یاسا ڕێکدەخرێت.
دووەم: ڕێکخستن و دابەشکردنى سەرچاوە سەرەکیەکانى وزەى کارەبا.
سێیەم: ڕەنگڕێژى سیاسەتى ژینگە بەمەبەستى دڵنیابوون لە پاراستنى ژینگە لە پیسبوون و پارێزگاریکردن لە خاوێنى بەهاوکارى لەگەڵ هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە.
چوارەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتەکانى گەشەپێدان و پلاندانانى گشتى.
پێنجەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى تەندروستیى گشتى بەهاوکارى لەگەڵ هەرێمەکان و و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە.
شەشەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى فێرکردن و پەروەردەى گشتى بەڕاوێژ لەگەڵ هەرێمەکان و و ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە.
حەوتەم: ڕەنگڕێژکردنى سیاسەتى سامانە ئاویەکان و ڕێکخستنیان بە جۆرێک کە دادپەروەرى بهێنێتەدىو ئەوەش بەیاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى(115)
هەرشتێک لە سنورى دەسەڵاتە تایبەتەکانى حکومەتى فیدرالیدا ئاماژەى پێنەکرابێت، ئەوە دەبێتە دەسەڵاتى هەرێمەکان و ئە ێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە. ئەگەر ناکۆکى دروستبوو لەسەر دەسەڵاتە هاوبەشەکانى نێوان حکومەتى فیدرالىو حکومەتى هەرێمەکان، ئەوا پێشینە بۆ یاساى هەرێمەکەیە.
بەندى پێنجەم
دەسەڵاتى هەرێمەکان
بەشى یەکەم
هەرێمەکان
مادەى(116)
ڕژێمى فیدرالى لە عێراقدا پێکدێت لە پایتەخت و هەرێمەکان و پارێزگا لامەرکەزیەکان و ئیدارە ناوخۆییەکان.
مادەى(117)
یەکەم: ئەم دەستوورە لە بەروارى پیادەکردنیەوە دان بە هەرێمى کوردستان و ئەو دەسەڵاتەى ئێستایدا دەهێنێت وەک هەرێمێکى فیدرالى.
دووەم: ئەم دەستوورە دان بەو هەرێمە نوێیانەدا دەنێت کە بە گوێرەى بڕگەکانى دەستوور دادەمەزرێنرێن.
مادەى(118)
دەبێت ئەنجومەنى نوێنەران لەماوەیەکى دیاریکراودا بەمەرجێک شەش مانگ زیاتر تێنەپەڕیبێت بەسەر یەکەم دانیشتنیدا، بە زۆرینەى سادە یاسایەک دەربکات بۆ دیاریکردنى ئەو ڕێوشوێنە جێبەجێکاریانەى تایبەتن بە پێکهێنانى هەرێمەکانەوە.
مادەى(119)
پارێزگایەک یان زیاتر مافى پێکهێنانى هەرێمێکیان هەیە بەپشتبەستن بە داواکاریەک بۆ ئەنجامدانى ڕاپرسى لەسەرى. داواکاریەکە بەیەکێک لەم دوو ڕێگایەى خوارەوە پێشکەش دەکرێت:
ڕ-لەسەر داواکارى سێیەکى(3/1 ) ئەندامانى ئەنجومەنى ئەو پارێزگایانەى کە داواى پێکهێنانى هەرێمەکە دەکەن.
ب-لەسەر داواکارى دەیەکى (10/1) دەنگدەرانى ئەو پارێزگایانەى کە داواى پێکهێنانى هەرێمەکە دەکەن.
مادەى(120)
هەرێم دەستوورێک بۆخۆى دادەڕێژێت، هەرەمى دەسەڵاتەکانى هەرێم و میکانیزمى بەکارهێنانى ئەو دەسەڵاتانە دیاریدەکات بەمەرجێک ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەم دەستوورەدا.
مادەى(121)
یەکەم: دەسەڵاتى هەرێمەکان مافى پیادەکردنى دەسەڵاتەکانى یاسادانان و ڕاپەڕاندن و دادوەریان هەیە بەگوێرەى ئەم دەستوورە جگەلەو دەسەڵاتانەى کەتایبەتن بە حکومەتى فیدرالیەوە.
دووەم: حکومەتى هەرێم مافى هەموارکردنى جێبەجێکردنى یاساى فیدرالى لە هەرێمەکەدا هەیە ئەگەر ناکۆکى یان دژیەک لەنێوان یاساى فیدرالىو یاساى هەرێمدا هەبوو لەسەر بابەتێک کە لە سنوورى ئەو دەسەڵاتانەدا نەبێت کە تایبەتن بە حکومەتى فیدرالى.
سێیەم:دەبێت لەو داهاتانەى لە حکومەتى فیدرالیدا بەدەست دەهێنرێت پشکێکى گونجاو بۆ هەرێمەکان تەرخان بکرێت کە بەشى هەستان بە ئەرکەکانى بکات بە لەبەرچاوگرتنى داهات و پێویستیەکانىو ڕێژەى دانیشتوانیشى.
چوارم: نووسینگەى تایبەت بە هەرێم و پارێزگاکان دەکرێتەوە لە باڵوێزخانەو نێردە دبلۆماسیەکاندا بەمەبەستى بەدواداچوونى کاروبارى ڕۆشنبیرىو کۆمەڵایەتىو گەشەپێدان.
پێنجەم: هەرچى پەیوەندى بە بەڕێوەبردنى هەرێمەوە هەیە لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمدایە بەتایبەتى پێکهێنان و ڕێکخستنى هێزەکانى ئاسایشى ناوخۆى هەرێم وەک پۆلیس و ئاسایش و پاسەوانى هەرێم.
بەشى دووەم
ئەو پارێزگایانەى ناکەونە سنوورى هیچ هەرێمێکەوە
مادەى(122)
یەکەم: پارێزگا لە ژمارەیەک قەزاو ناحیەو گوند پێکهاتووە.
دووەم: ئەو پارێزگایانەى سەر بەهیچ هەرێمێک نین دەسەڵاتێکى بەڕێوەبردن و دارایى فراوانیان پێدەدرێت بەجۆرێک کەبتوانن کاروبارى خۆیان بەڕێوەبەرن بەگوێرەى بنەماى (لامەرکەزیەتى ئیدارى) و ئەوەش بەیاسا ڕێکدەخرێت.
سێیەم: ئەو پارێزگارەى ئەنجومەنى پارێزگا هەڵیدەبژێرێت سەرۆکى ڕاپەڕاندنى باڵایە لە پارێزگادا بۆ پیادەکردنى ئەو دەسەڵاتانەى کە لەلایەن ئەنجومەنەوە پێى بەخشراوە.
چوارەم: هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاو پارێزگارو دەسەڵاتەکانیان بە یاسا ڕێکدەخرێت.
پێنجەم: ئەنجومەنى پارێزگا ناکەوێتە ژێر ڕکێف و چاودێرى هیچ وەزارەت یان لایەنێکەوە کە پەیوەست نەبێت بە وەزارەتێکەوەو داراییەکى سەربەخۆى خۆى هەیە.
مادەى(123)
حکومەتى فیدرالى دەتوانێت دەسەڵاتى خۆى ببەخشێت بە حکومەتى هەرێم و بەپێچەوانەشەوە بە ڕەزامەندى هەردوولا، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
بەشى سێیەم
پایتەخت
مادەى(124)
یەکەم: بەغدا بەو سنوورى شارەوانیەى هەیەتى پایتەختى کۆمارى عێراقە، سنوورە ئیدارەکەى پارێزگاى بەغدایە.
دووەم: دانانى پایتەخت بە یاسا ڕێکدەخرێت.
سێیەم: پایتەخت بۆى نیە لە سنوورى هیچ هەرێمێکدابێت.
بەشى چوارەم
ئیدارە خۆجێیەکان
مادەى (125)
ئەم دەستوورە مافى ئیدارىو سیاسىو ڕۆشنبیرىو فێرکردنى نەتەوە جیاوازەکانى وەک تورکمان و کلدان و ئاشوورىو پێکهاتەکانى تر دەپارێزێت و ئەو کارەش بەیاسا ڕێکدەخرێت.
بەندى شەشەم
حوکمە کۆتایىء ئینتیقالیەکان
بەشى یەکەم
حوکمە کۆتاییەکان
مادەى (126)
یەکەم: سەرۆک کۆمارو ئەنجومەنى وەزیران پێکەوە یان پێنج یەکى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران مافى پێشنیارکردنى هەموارکردنى دەستووریان هەیە.
دووەم: نابێت ئەو بنەما بنەڕەتیانەى لە بەندى یەکەم و ماف و ئازادیانەى بەندى دووەم کە لەم دەستووردا هاتوون هەمواربکرێن مەگەر پاش دوو خولى هەڵبژاردنى ترو بە ڕەزامەندى (3/2)ى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران لەسەرىو ڕازیبوونى گەل لە ڕێگاى ڕاپرسى گشتیەوەو پەسەندکردنى سەرۆک کۆمار لەماوەى حەوت ڕۆژدا.
سێیەم:نابێت ئەو مادانەى تر کە لە خاڵى دووەمى ئەم مادەیەدا ئاماژەیان پێنەکراوە هەموار بکرێن مەگەر پاش ڕازیبوونى (3/2)ى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران لەسەرىو ڕازیبوونى گەل لە ڕێگاى ڕاپرسى گشتیەوەو پەسەندکردنى سەرۆک کۆمار لەماوەى حەوت ڕۆژدا.
چوارەم: نابێت هیچ هەموارکردنێک لەو مادانەى دەستووردا ئەنجام بدرێت کە دەبێتە هۆى کەمکردنەوەى ئەو دەسەڵاتانەى هەرێمەکان کە ناکەونە سنوورى دەسەڵاتە تایبەتەکانى حکومەتى فیدرالیەوە تەنیا بە ڕەزامەندى دەسەڵاتى یاسادانانى هەرێمى پەیوەندیدارو ڕەزامەندى زۆرینەى دانیشتوانى لە ڕێگاى ڕاپرسى گشتیەوە.
پێنجەم:
ڕ-هەموارکردنەکە بە پەسەندکراو دادەنرێت لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە پاش تێپەڕبوونى ئەو ماوەیەى لە بڕگەى (دووەم)و (سیێیەم) ى ئەم مادەیە ئاماژەى پێکراوە لەکاتى پەسەند نەکردنیدا.
ب-هەموارکردنەکە لە بەروارى بڵاوکرکردنەوەیەوە لە ڕۆژنامەى فەرمیدا کارى پێدەکرێت.
مادەى(127)
سەرۆک کۆمارو سەرۆک وەزیران و وەزیرەکان و سەرۆکى ئەنجومەنى نوێنەران و دوو جێگرەکەىو ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران و ئەندامانى دەسەڵاتى دادوەرىو خاوەن پلە تایبەتەکان بۆیان نیە دەسەڵاتى خۆیان بەکاربهێنن بۆ کڕین یان بەکرێگرتنى هیچ موڵکێکى دەوڵەت یان موڵکى خۆیانى پێ بفرۆشن یان بەکرێ بیدەنێ وەیان بیگۆڕنەوە یان گرێبەستێک لەگەڵ دەوڵەتدا ئەنجام بدەن بەناوى پابەندبوونى پێشتر یان هێنانى کەلوپەل یان بەڵێندەر.
مادەى (128)
یاساو حوکمە دادوەریەکان بەناوى گەلەوە دەردەکرێن.
مادەى (129)
یاساکان لە ڕۆژنامەى فەرمیدا بڵاودەکرێنەوەو لە ڕۆژى بڵاوکردنەوەیانەوە کاریان پێدەکرێت ئەگەر دەقێک نەبێت پێچەوانەى ئەمە بێت.
مادەى (130)
یاسا کارپێکراوەکان کاریان پێدەکرێت ئەگەر هەڵنەوەشێنرابێتنەوە یان هەموار نەکرابن بەگوێرەى حوکمەکانى ئەم دەستوورە.
مادەى (131)
ئەو ڕاپرسیانەى لەم دەستوورەدا هاتوون بە زۆرینەى سادەى دەنگدەران وەردەگیرێت ئەگەر دەقێک نەبێت پێچەوانەى ئەمە بێت.
بەشى دووەم
حوکمە ئینتیقالیەکان
مادەى(132)
یەکەم: دەوڵەت چاودێرى بەندکراوە سیاسیەکان و زیانلێکەوتوانى کردە دڕندانەکانى ڕژێمى دیکتاتۆرى پێشوو دەگرێتە ئەستۆ.
دووەم: دەوڵەت قەرەبووى خانەوادەى شەهیدان و بریندارەکانى کردە تیرۆریستیەکان دەکاتەوە.
سێیەم: ناوەرۆکى بەندى یەکەم و دووەمى ئەم مادەیە بە یاسا ڕێکدەخرێت.
مادەى (133)
ئەنجومەنى نوێنەران لە دانیشتنى یەکەمى خۆیدا پشت بە پێرەوى ناوخۆى کۆمەڵەى نیشتمانیى عێراق دەبەستێت تا ئەو کاتەى پێرەوێک بۆ خۆى بڕیار دەدات.
مادەى (134)
دادگاى تاوانى باڵاى عێراق وەک دەستەیەکى دادوەرى سەربەخۆ بەردەوام دەبێت لەسەر ئەنجامدانى کارەکانى بۆ چاوخشاندنەوە بە تاوانەکانى ڕژێمى دیکتاتۆرى پێشووو سەرانى، ئەنجومەنى نوێنەران مافى هەڵوەشاندنەوەى دادگاى ناوبراوى هەیە بە یاسا پاش تەواوکردنى کارەکانى.
مادەى(135)
یەکەم: دەستەى باڵاى ڕیشەکێشکردنى بەعس وەک دەستەیەکى سەربەخۆ بەردەوام دەبێت لەسەر ئەنجامدانى کارەکانى بە هەماهەنگى لەگەڵ دەسەڵاتى دادوەرىو دەزگاکانى ڕاپەڕاندن لەچوارچێوەى چەند یاسایەکى دیاریکراو بۆ کارەکانىو پەیوەست دەبێت بە ئەنجومەنى نوێنەرانەوە.
دووەم: ئەنجومەنى نوێنەران مافى هەڵوەشاندنەوەى ئەم دەستەیەى هەیە پاش تەواوکردنى ئەرکەکانى بەزۆرینەى ڕەها.
سێیەم: هەرکەسێک خۆى بپاڵێوێت بۆ پۆستى سەرۆک کۆمارو سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەنى وەزیران و سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران و سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەنى فیدرالىو پۆستە هاوشێوەکانیان لە هەرێمەکانداو ئەندامانى دەستە دادوەریەکان و ئەو پۆستانەى تر کە ڕیشەکێشکردنى بەعس بەگوێرەى یاسا دەیانگرێتەوە، نابێت یاساى ڕیشەکێشکردنى بەعس بیانگرێتەوە.
چوارەم: کارکردن بەو مەرجانەى لە بڕگەى سێیەمى ئەم مادەیەدا هاتووە بەردەوام دەبێت ئەگەر بە یاسا هەڵنەوەشێنرێتەوە.
پێنجەم: تەنها ئەندام بوون لە پارتى بەعسى هەڵوەشاو نابێتە بنەما بۆ ڕەوانەکردنى ئەو کەسە بۆ دادگاکان، هەروەها ئەندام مافى یەکسانى هەیە لەبەردەم یاساو پاراستنی، ئەگەر بڕگەکانى ڕیشەکێشکردنى بەعس و ئەو ڕێنماییانەى بە پێى ئەو بڕگانە دەرکراون نەیگرێتەوە.
شەشەم: ئەنجومەنى نوێنەران لیژنەیەکى نوێنەرایەتى پێکدەهێنێت لە ئەندامەکانى بۆ چاودێریکردن و پێداچوونەوەى ڕێوشوێنەکانى جێبەجێکردن لە دەستەى باڵاى ڕیشەکێش کردنى بەعس و دەزگاکانى دەوڵەت بۆ مسۆگەر بوونى دادپەروەرى و بابەتیبوون و شەفافیەت، هەروەها چاوخشاندنەوە بە ڕازیبوونى یاساکان، بڕیارەکانى لیژنەکەش ملکەچ دەبێت بە ڕەزامەندى ئەنجومەنى نوێنەرانەوە.
مادەى (136)
یەکەم: دەستەى داواکارى موڵکدارێتى وەک دەستەیەکى سەربەخۆ بەردەوام دەبێت لەسەر ئەنجامدانى کارەکانى بە هەماهەنگى لەگەڵ دەسەڵاتى دادوەرىو دەزگاکانى ڕاپەڕاندنداو لەچوارچێوەى چەند یاسایەکى دیاریکراو بۆ کارەکانىو پەیوەست دەبێت بە ئەنجومەنى نوێنەرانەوە.
دووەم: ئەنجومەنى نوێنەران مافى هەڵوەشاندنەوەى ئەم دەستەیەى هەیە بە زۆرینەى دەنگى (3/2)ى ئەندامانى.
مادەى (137)
کارکردن بە حوکمى ئەو مادانەى تایبەتن بە ئەنجومەنى فیدرالیەوە لەهەر شوێنێک لەم دەستوورەدا ئاماژەى بۆ کرابێت دوادەخرێت تا کاتى دەرچوونى بڕیارێک لە ئەنجومەنى نوێنەرانەوە بە زۆرینەى دەنگى (3/2)ى ئەندامانى لە خولى دووەمى هەڵبژاردنى خۆیدا کە پاش کارابوونى ئەم دەستوورە دەیبەستێت.
مادەى (138)
یەکەم: دەستەواژەى (ئەنجومەنى سەرۆکایەتى) جێگاى دەستەواژەى (سەرۆک کۆمار) دەگرێتەوە لە هەر شوێنێک لەم دەستوورەدا ئاماژەى بۆ کرابێت و خولێک پاش کارابوونى ئەم دەستوورە کار بە حوکمەکانى تایبەت بە سەرۆک کۆمار دەکرێت.
دووەم:
ڕ-ئەنجومەنى نوێنەران سەرۆکى وڵات و دوو جێگرەکەى هەڵدەبژێرێت و هەموویان پێکەوە ئەنجومەنێک پێکدەهێنن پێى دەوترێت (ئەنجومەنى سەرۆکایەتى) کە بە یەک لیست و بە زۆرینەى دەنگى (3/2)ى ئەندامان هەڵدەبژێردرێن.
ب-حوکمەکانى لەسەرکارلادانى سەرۆک کۆمار کە لەم دەستوورەدا هاتوون بەسەر سەرۆک و ئەندامانى دەستەى سەرۆکایەتیدا پیادە دەکرێن.
ج-ئەنجومەنى نوێنەران مافى لەسەرکارلادانى هەریەکە لە ئەندامانى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى هەیە بە سێ چارەکى دەنگى ئەندامانى بەهۆى لەئاست نەبوون یان ناپاکیەوە.
د-لەکاتى چۆڵبوونى هەر پۆستێکى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى، ئەنجومەنى نوێنەران بەزۆرینەى (3/2)ى دەنگى ئەندامانى کەسێکى تر بۆ شوێنەکەى هەڵدەبژێرێت.
سێیەم:مەرجەکانى ئەندامێتى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى هەمان مەرجەکانى ئەندامێتیە لە ئەنجومەنى نوێنەراندا بەمەرجێک:
ڕ-تەمەنى 40 ساڵى تەواو کردبێت.
ب-ناوو شۆرەتى باش بێت و دەستپاک و دامەزراو بێت.
ج-دە ساڵ پێش ڕووخانى، حزبى بەعسى هەڵوەشاوەى بەجێهێشتبێت ئەگەر ئەندام بووبێت تیایدا.
د-نابێت بەشدارى کردبێت لە سەرکوتکردنەوەى ڕاپەڕینى ساڵى 1991 و ئەنفال و هیچ تاوانێکى دەرهەق بە گەلى عێراق ئەنجام نەدابێت.
چوارەم: ئەنجومەنى سەرۆکایەتى بە کۆى دەنگ بڕیارەکانى دەردەکات، هەر ئەندامێکێش دەتوانێت یەکێک لە دوو ئەندامەکەى دى لە جێى خۆى دابنێت.
پێنجەم:
ڕ-ئەو یاساو بڕیارانەى ئەنجومەنى نوێنەران دەیاندات ڕەوانەى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى دەکرێت بەمەبەستى ڕەزامەندى دەربڕین لەسەریان بە کۆى دەنگ و دەرکردنى لەماوەى دە ڕۆژ لەبەروارى گەیشتنى جگە لەوانەى لە مادەى (118)و (119) ئاماژەیان پێکراوەو پەیوەندیان بە پێکهێنانى هەرێمەکانەوە هەیە.
ب-ئەگەر ئەنجومەنى سەرۆکایەتى ڕەزامەندى نیشان نەدا، یاسا و بڕیارەکان دەگەڕێنەوە بۆ ئەنجومەنى نوێنەران بۆ دووبارە چاوپیاخشاندنەوەیان لەو بوارانەوە کە ناڕٍەزایى لەسەرە و دەنگدان لەسەرى بە زۆرینەیە، وە جارێکى دیکە ڕەوانەى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى دەکرێتەوە بۆ نیشاندانى ڕەزامەندى لەسەرى.
ج-ئەگەر ئەنجومەنى سەرۆکایەتى ڕازى نەبوو لەسەر بڕیار و یاساکان بۆ جارى دووەم لەماوەى دە ڕۆژدا لە بەروارى گەیشتنیان، جارێکى تر دەگەڕێنرێنەوە بۆ ئەنجومەنى نوێنەران. لەم کاتەدا ئەنجومەنى نوێنەران مافى ئەوەى هەیە بە زۆرینەى (5/3)ى دەنگى ئەندامەکانى بڕیارى لێبدات، کە ئیتر ناتوانرآ ناڕەزایى لەسەر دەرببڕدرێت و بە پەسەندکراو دادەنرێت.
شەشەم: ئەنجومەنى سەرۆکایەتى ئەو دەسەڵاتانەى سەرۆک کۆمارى هەیە کە لەم دەستوردا ئاماژەیان پێکراوە.
مادەى (139)
لە خولى هەڵبژاردنى یەکەمدا سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران دوو جێگرى دەبێت.
مادەى (140)
یەکەم: دەسەڵاتـى ڕاپەڕاندن هەنگاوى پێویست دەنێت بۆ تەواوکردنى جێبەجێکردنى پێداویسیتەکانى مادەى (58) لە یاساى بەڕێوەبردنى دەوڵەت بۆ قۆناغى گواستنەوە بە هەموو بڕگەکانیەوە.
دووەم: ئەو بەرپرسیاریەتیەى لەسەر شانى دەسەڵاتى ڕاپەڕاندنە لە حکومەتى ئینتیقالیدا کە لە مادەى (58) لە یاساى بەڕێوەبردنى دەوڵەت بۆ قۆناغى گواستنەوەدا ئاماژەى پێکراوە، بەردەوام دەبێت و دەکەوێتە ئەستۆى دەسەڵاتى ڕاپەڕاندنى هەڵبژێردراو بەگوێرەى ئەم دەستوورە بۆ ئەوەى بە تەواوى جێبەجێ بکرێت ( ئاساییکردنەوە، سەرژمێرى، لە کۆتاییدا ئەنجامدانى ڕاپرسى لە کەرکوک و ناوچەکانى تر کە ناکۆکیان لەسەرە بۆ دیاریکردنى ویستى هاوڵاتیان) لە ماوەیەکى دیاریکراودا کە لە مانگى 12/2007 تێپەڕ نەکات.
مادەى (141)
کارکردن بەو یاسایانەى کە لە هەرێمى کوردستان لە ساڵى 1992 ەوە دەرکراوە بەردەوام دەبێت، بەهەمان شێوە ئەو بڕیارانەش کارپێکراون کە لە حکومەتى هەرێمى کوردستان دراون – لەوانەش بڕیارەکانى دادگا و گرێبەستەکان –ئەگەر هەموار نەکرابن یان هەڵنەوەشابنەوە بە پێى بڕیارەکانى هەرێمى کوردستان لەلایەنى پەیوەندیدارەوە، بە مەرجێک پێچەوانەى دەستوور نەبێت.
مادەى (142)
یەکەم: ئەنجومەنى نوێنەران لەسەرەتاى کاریدا لیژنەیەکى تایبەت لە ئەندامانى پێکدەهێنێت کە نوێنەرایەتى پێکهاتە سەرەکیەکانى کۆمەڵگەى عێراقى بکات، ئەرکى بریتیە لە پێشکەشکردنى ڕاپۆرتێک بۆ ئەنجومەنى نوێنەران لە ماوەیەکدا کە لە چوار مانگ تێپەرنەکات، تێیدا ڕاسپاردەى پێویست لە خۆبگرێت سەبارەت بە هەموارکردنى پێویست کە دەکرێت لە دەستور ئەنجام بدرێت، لیژنەکەش هەڵدەوەشێنرێتەوە دواى ئەنجامدانى ئەرکەکانى.
دووەم: هەموارکردنە پێشنیارکراوەکان بە یەک جار دەخرێتە بەردەمى ئەنجومەنى نوێنەران بۆ دەنگدان لەسەرى، هەروەها ئەو پێشنیارانەى بۆ هەموارکردن خراونەتە ڕوو بە پەسەندکراو دادەنرێن بە ڕەزامەندى زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى ئەنجومەن.
سێیەم: ئەو مادانەى کە بە پێى بڕگەى دووەمى ئەم مادەیە لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانەوە هەموار کراوە دەخرێتە ڕوو بۆ گەل بەمەبەستى ئەنجامدانى ڕاپرسى لەسەرى، لە ماوەیەکدا کە لە دوو مانگ تێپەڕ نەکات لە بەروارى پەسەندکردنى لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانەوە.
چوارەم: ڕاپرسیەکە لەسەر مادە هەموارکراوەکان بە سەرکەوتوو دادەنرێت ئەگەر زۆرینەى دەنگدەران ڕەزامەندى لەسەر نیشان بدەن، هەروەها 23ى دەنگدەران لە سآ پارێزگا یان زیاتر ڕەتى نەکەنەوە.
پێنجەم: بڕگەکانى ئەم مادەیە مادەى (126) ناگرێتەوە کە پەیوەندى هەیە بە هەموارکردنى دەستور تا کاتى کۆتاییهێنان بە ئەنجامدانى هەموارکردن کە لەم مادەیەدا ئاماژەى پێکراوە.
مادەى (143)
یاساى بەڕێوەبردنى دەوڵەت بۆ قۆناغى گواستنەوە و پاشکۆکەى هەڵدەوەشێنەوە لەپاش پێکهێنانى حکومەتى نوێ جگە لە بڕگەى (ا) ى مادەى (53) و مادەى(58).
مادەى (144)
ئەم دەستورە دواى ئەوەى گەل ڕەزامەندى لەسەر نیشان دەدات لە ڕاپرسیەکى گشتیداو لە ڕۆژنامەى فەرمیدا بڵاوکردەکرێتەوە و ئەنجومەنى وەزیران بە پێى بڕگەکانى پێکدەهێنرێت، پاشان کارى پێدەکرێت.
